O ÇIĞLIKLARIN SAHİPLERİ KİMLER BİLİYOR MUYUZ?

Çin'in yaptığı soykırımla son günlerde yeniden ülkemiz ve dünya gündemine oturan uzaktaki yakınımız Uygur Türkleri kimdir ve kökleri nereden gelmiştir? İşte çığlıklarını zaman zaman duyduğumuz, ancak işin gerçeği pek de tanımadığımız bu insanların tarihçesini, Kenthaber Yayın Koordinatörü Erdem Yücel mercek altına aldı.

Uygurlar ve Uygur Kültürü

Orta Asya’da Göktürk egemenliğinin VII. Yüzyılda sona ermesinden sonra yeni bir Türk devleti kurulmuştur. Çin kaynaklarına göre bugünkü Moğolistan’daki Selenge Nehrinin doğusundan başlayarak Aral Gölü kıyılarına kadar uzanan alanda, Berköl kenti çevresinde yerleşen Uygurlar başlangıçta Göktürklere bağımlı yaşıyorlardı. Göktürklerin zayıflamasıyla birlikte onlara karşı savaşmış ve bağımsızlıklarını kazanmışlardır.

Uygur ismine çok eski çağlardan beri kaynaklarda rastlanmaktadır. Bu ismin Oğuzlardan geldiği ileri sürülmüşse de bu iddia kesinlik kazanamamıştır. Orhon yazıtlarındaki Dokuz Oğuz (Tokuz) sözcüğü ile Uygurlardan söz edilmek istendiği de ileri sürülmüştür. İslam tarihçilerinden çoğu Dokuz Oğuz ismini Uygurlar için kullanmışlardır.

Uygurların kurucusunun Alp Kutluğ Bilge Kağan olduğu konusunda, Orta Asya üzerinde çalışmaları olan tarihçiler birleşmişlerdir. Uygurlar, Karlukların, Basmil halklarının, Dokuz Oğuzların katılmasıyla güçlenmiş ve bugünkü anlamda bir konfederasyon oluşturmuşlardır. Uygurların güçlenmesiyle birlikte Orta Asya’da siyasi görünüm bütünüyle değişmiştir. Böylece Asya’nın batısında güçlü bir Türk topluluğunu oluşturan Türgişlerin, Bugünkü Moğolistan’ın doğusunda Uygurlar, Basmil, Karluk ve Oğuz boylarıyla birlikte Göktürklerin egemenliğine son vermişlerdir. Uygur Kağanı Kutluğ Bilge Kul, Büyük Kağan olmuş ve Orta Asya’daki bütün Türk toplulukları Uygur ismiyle tanınmıştır.

X-XI. yüzyıllarda Karahanlıların Müslüman olmalarından sonra Uygurların bir bölümü Çin’in Gansu eyaleti sınırlarında bir yeni devlet daha kurmuşlardır. Buraya yerleşen Uygurlar 1028’deki Targut istilasına kadar varlıklarını korumaya çalışmışlardır. Çin’deki Tang sülalesinin sona ermesinden sonra bu kez Türkistan’ın doğu kesiminde bir süre daha bağımsızlıklarını sürdürmüşlerse de X. Yüzyılın ortalarında Karahitay’lara bağımlı kalmışlardır.

XX. yüzyılın ikinci yarısında Çin’in Sinkiang Uygur Özerk Bölgesinde Uygur kökenli bir topluluk yaşamaktadır. Özellikle 1990’lı yıllarda yapılan istatistikler orada yaşayan Uygurların 7.300.000 nüfusu olduğu öğrenilmiştir. Ayrıca Özbekistan, Kazakistan ve Kırgız Cumhuriyetlerinde de 200.000’den fazla Uygur Türkü yaşamaktadır.

Uygur Türklerinin yaşadıkları bugünkü Batı Türkistan da XX. Yüzyılın başlarında yapılan kazı ve araştırmalar bu kültür ile ilgili önemli verileri ortaya koymuştur. Bu araştırmaların başlamasında, İ.Ö 629’da Hindistan’a giden Çinli Budist Hüan Tsang’ın da büyük payı olmuştur. Onun gezi anlatımlarındaki gizem, araştırmacıların dikkatini Orta Asya’ya yöneltmiştir. Öncelikle Finlandiyalı C.Munch ile Dr.Otto Donen çevrede geniş bir yüzey araştırması yapmış, bunu Rus arkeologu Klementz’in Doğu Türkistan’daki Turfan kalıntılarını incelemesi izlemiştir. İngiliz Aurel Stein, İngiliz- Hind hükümetlerin yardımıyla 1900-1901 yıllarında Hotan civarında araştırma kazısı yapmıştır. Buradaki incelemelerinde eski Türk alfabesi ile yazılmış Türkçe belgeler bularak karanlıkta kalan bazı noktaların aydınlatılmasını sağlamıştır. Bugün Londra’da British Museum’da olan bu belgelerin en eskileri İ.Ö 98’e ait olup Uygurların askeri kuruluşlarıyla ilgili bilgiler vermektedir.

Ota Asya’da Uygurlarla ilgili bu ilk araştırmalardan sonra Alman hükümeti çalışmaları maddi yönden destekleyerek ortaya çıkan sonuçların daha netleşmesini sağlamıştır. Alman arkeoloji grubu A.Grünwedel yönetiminde 1902-1903’de Turfan’daki İdikut civarında araştırmalar yapmıştır. Bunun ardından A.Von Le Coq 1904-1907’de Orta Asya’ya gelerek o güne kadar bilinenleri yeniden değerlendirmiştir. A.D.Grünwedel ise daha çok duvar resimleri üzerinde durmuştur.

Orta Asya’da Uygurların yaşamış oldukları bölgelerde yapılan araştırmalarda ele geçen belgelerin büyük çoğunluğu dini olmakla beraber içlerinde, edebi, ekonomik, tıbbi, yönetimsel, vakfiyeler, vasiyetnameler ve özel mektuplar da bulunmaktadır. Burada yapılan kazılarda ele geçen Uygur eserlerinden oluşan büyük bir koleksiyon, Berlin Völkerkunde Museum’da, Emitage Müzesinde ve Delhi’deki National Museumdadır.

Uygurların vakfiyeleri Uygur alfabesiyle deri üzerine yazılmıştır. Ayrıca Budist olan Uygur beylerinden Toğrul, Tokul, Ögrünç, Tokul ve Aslan Bilge’nin isimleri Turfan civarındaki IX-XII. Yüzyıla ait Bezeklik’teki duvar resimlerinden öğrenilmiştir.

Uygurlar Moğolistan’da yaşadıkları dönemde Budizmi kabul etmişlerdir. Göktürk alfabesiyle Uygurca, Çince ve Soğdea olarak yazılmış, 822 tarihli Karabalgasun yazıtından imparatorluk devrinde Mani dinine girdikleri öğrenilmiştir. Uygurların son dönemlerinde Mani ve Buda dininin yanı sıra Hıristiyanlık ve Müslümanlıktan da etkilenmişlerdir.

Uygurlar müziğe de büyük ilgi göstermişlerdir. Bunun yanı sıra bale, şan, pandomin ve ilkel olarak da tiyatro güzel sanatlarında ön planda gelmiştir. Kaynaklardan öğrenildiğine göre de Uygur tiyatrosu Çin tiyatrosundan çok daha gelişmiştir. Uygur kültürü Sasani sanatı ile Çin sanatı arasındaki bağlantıyı da sağlamıştır. Nitekim XIX. Yüzyıl sonlarında Turfan, Hotan başta olmak üzere eski Uygur kentlerinde Albert Grünwedel’in başlattığı, Von Le Coq’un sürdürdüğü kazılarda fresklerle süslü duvarlar, vazolar, yazmalar ve minyatürler bulunmuştur.

Uygur mimarisi üzerine yapılan araştırmalar surlarla çevrili bir alan içerisinde yerleşimin olduğunu göstermiştir. Mimaride saraylar, Mani dinine ait mabetlerde o yıllara ait bir özellik olarak kubbe ve köşe tromplarının yapıldığı görülmüştür. Uygur evleri ile Çin evleri arasında benzerlikler varsa da bazı noktalardan onlardan ayrıldıkları görülür. Uygur evleri yükseklikleri fazla olmayan duvarlarla çevrili avluların ortasında yapılmıştır. Çoğunlukla bir veya iki katlı olan evlere uzun kenarların ortasındaki yuvarlak kemerli, merdivenli bir kapıdan girilmektedir. Evlerin köşelerine kızıl kahverenginde düğümlenmiş perdeler asılıyordu. Üzerleri kiremitle kaplanıyordu. Çatılar sivri biçimde olup tepelerine ve köşelerine ateş kuşu biçiminde figürler yerleştiriliyordu.

Uygurlar heykel sanatı yönünde de oldukça ileri düzeye gitmişlerdi. Bu heykellerde Grek, Hint, Çin ve Budizmin etkisi açıkça görülüyordu. Ne yazık ki, bu heykellerden günümüze pek az örnek gelebilmiştir. Resim sanatının ise kökeni Orta Asya’ya kadar inen bir geçmişi vardır. Burada yapılan kazılarda Uygur resimleri ortaya çıkarılmıştır. Bezeklik, Turfan, Karahoça, Biş balık kentlerinde ortaya çıkarılan duvar resimleri, minyatürlü yazmalar bu konuda onların ne kadar ileri bir düzeyde olduklarını göstermiştir.

Türk kültüründe dayanışmayı ön plana çıkaran vakıf müessesesi insani bir düşünceden doğmuş, toplumsal, hukuki evreler geçirmiştir. Eski Türk toplumlarında vakıf müessesi ilk kez İ.Ö I. Yüzyılda Uygurlarda görülmüştür.