127 soruda enflasyon(2.bölüm) - Cengiz Alpman

(İKİNCİ BÖLÜM)

Soru 75: TÜFE’de cari fiyatlar nasıl derlenmektedir?
Aylık cari fiyatlar, ayın 10. ve 20. günlerini içine alan haftalarda, ay içerisinde fiyat de g i ş ikli g inin çok sık oldu g u taze sebze ve meyveler ile petrol ürünleri için her hafta derlenmektedir. Kiralar için de ayda bir defa bilgi toplanmaktadır.
Ülke genelinde, yerle ş im yerlerine göre fiyat farklılı g ı gösteren maddelerin aylık fiyatları, yerle ş im yerlerinden sorumlu D I E Bölge Te ş kilatındaki “fiyat izleme anketörleri” tarafından derlenmektedir.
Ülke genelinde yerle ş im yerlerine göre fiyat farklılı g ı göstermeyen maddelerin aylık fiyatları ise D I E Bölge Te ş kilatları tarafından ayrı ayrı fiyat derlemeden do g abilecek hataları önlemek amacıyla D I E Merkezi Fiyat I zleme birimince derlenmektedir. D I E Merkezi Fiyat
I zleme birimi tarafından derlenen bu maddeler arasında ş unlar yeralmaktadır: Devlet hastanesi masrafları, uçak bileti, mektup gönderme, telekomünikasyon hizmetleri, tekel ürünleri.

Soru 76: Kira bedelleri nasıl derlenir?
Fiyat endeksinde kira bedellerinin izlenece g i konutlara ait adres, kiracının adı, soyadı, telefonu gibi bilgilerle konutun ısıtma sistemi, oda sayısı vb. özelliklerinin bulundu g u formlar aracılı g ı ile her ay kiracı tarafından ödenen kira bedelleri sorulmaktadır. Kira bedelleri fiyat izleme anketörleri tarafından telefonla veya kiracılarla yüzyüze görü ş ülmek suretiyle derlenmektedir.

Soru 77: Endekste kiralık konutların de g i ş tirilmesi sözkonusu mudur?
Kira fiyatı derlenen konut kiracının çıkması ile uzun süre bo ş kalabilir, ev yıkılabilir veya satılabilir. Bu durumlarda konutun özellikleri dikkate alınarak yeni bir kiralık konut ile ikame edilmektedir.

Soru 78: Bölge fiyatı nasıl hesaplanır?
Bölge fiyatı, maddenin bir bölgedeki yerle ş im yerlerinden derlenen cari fiyatlarının geometrik ortalaması alınarak hesaplanmaktadır. Bölge fiyatları, bölgesel TÜFE’nin hesaplanmasında kullanılmaktadır

Soru 79: Türkiye fiyatı nasıl hesaplanır?
Türkiye fiyatı, bir maddenin bölge fiyatlarının bölge a g ırlıkları ile a g ırlıklı aritmetik ortalaması alınarak hesaplanmaktadır. Türkiye içerisinde bölge a g ırlıkları, bölgelerin alt tüketim de g erinden aldıkları paylarla hesaplanmaktadır. Cari fiyatların bölgeler için elde edilmesinden sonra Türkiye içerisindeki bölge a g ırlıkları ile çarpılarak Türkiye fiyatına ula ş ılmaktadır. Türkiye geneli için TÜFE, Türkiye fiyatları ile hesaplanmaktadır

Soru 80: Fiyat derlenirken nasıl formlar kullanılır?
Fiyat derleme formları özenle hazırlanmakta, formlarda; i ş yeri bilgisi (adres, sorumlu ki ş i, telefon no, faks no) ile fiyatı derlenecek madde adı, maddenin tanımı, varsa marka ve modeli, ölçü birimi, önceki aylardaki fiyatları ve her bir madde için anketör tarafından notların kaydedilebilece g i bölüm yeralmaktadır.

Soru 81: Cari fiyatların kontrolü nasıl yapılır?
Cari fiyatlar aylık olarak i ş yerlerinden fiyat derleme formuna kaydedilmektedir. Fiyat derleme formuna kaydedilen fiyatların ilk kontrolü i ş yerinde yapılmaktadır. Fiyat serisi ve madde tanımı kontrol edilerek derlenen fiyatlar, “fiyat döküm tablosu”na aktarılmaktadır.
Merkez ve Bölge Te ş kilatı elemanları tarafından özel programlar aracılı g ıyla ki ş isel bilgisayarlarda kontroller yapılmakta ve bölgelerde kontrolü yapılmı ş fiyatlar do g rudan bilgisayar a g ı ile Devlet I statistik Enstitüsü- Fiyat I statistikleri ve I ndeks Ş ubesine aktarılmaktadır.
Devlet I statistik Enstitüsü- Fiyat I statistikleri ve I ndeks Ş ubesine bilgisayar a g ı ile gelen fiyatlar, bilgisayar ortamında çe ş itli kriterlere (yerle ş im yerleri, i ş yerleri sayısı, fiyat sayısı, aylık, yıllık fiyat de g i ş imleri vb.) göre kontrol edildikten sonra “endeks hesaplama programı”na aktarılmaktadır. En son kontrol tabloları ile denetim yapıldıktan sonra endeks hesaplanmaktadır.
Fiyatların alanda derlenmesi her ayın 25'i civarında kesildi g i için, 25. günden ay sonuna kadar olan sürede önemli fiyat de g i ş imleri basın ve resmi kanallar aracılı g ı ile izlenmekte ve de g i ş meler mümkün oldu g unca endekse yansıtılmaktadır. Merkezden derlenen fiyatlarla, devlet kontrolünde olan ürünlerin fiyatlarındaki de g i ş imler gün a g ırlıklı olarak endekse yansıtılmaktadır.

Soru 82: TÜFE’de hesaplanan en ayrıntılı harcama düzeyi nedir?
TÜFE’nin hesaplandı g ı en ayrıntılı harcama düzeyi maddedir. Maddenin fiyatına madde çe ş idi (pirinç fiyatına pirinç çe ş idi olan baldo pirinç ve berzani pirinç fiyatlarında oldu g u gibi ) a g ırlıklarıyla gidilmektedir (Bkz. Ş ekil 2). Yani baldo pirincin i ş yerlerinden (bakkal, market, süpermarket vb) gelen fiyatlarının ortalaması pirincin baldo çe ş idi için fiyatını olu ş turmaktadır. Bu i ş lem pirincin berzani çe ş idi için de yapılmakta ve elde edilen çe ş it fiyatları, madde çe ş idi a g ırlıkları ile çarpılarak pirincin madde fiyatı bulunmaktadır. Çe ş idi olmayan maddelerin fiyatları i ş yerlerinde alınan fiyatların ortalaması ile bulunmaktadır.
Ş ekil 2- Madde ve madde çe ş idi ili ş kisi
Madde tanımı Madde çe ş idi Madde
Pirinç
Pirinç Berzani
Pirinç Baldo
Markette satılan 1 kg lık berzani pirinç
Markette satılan 1 kg lık baldo pirinç.

Soru 83: TÜFE kaç basamakta hesaplanır?
TÜFE; Türkiye ve 26 bölge için hesaplanmaktadır. TÜFE, ş u altı basamakta hesaplanmaktadır:
1. Madde endeksi
2. Alt grup endeksi
3. Grup endeksi
4. Alt ana grup endeksi
5. Ana grup endeksi
6. Bölge endeksi

IV. BÖLÜM ÜRET I C I F I YATLARI ENDEKS I (ÜFE)
Soru 84: Üretici fiyatı nedir?
Üretici fiyatı, yurtiçinde üretimi yapılan ürünlerin, KDV ve benzeri vergiler hariç, pe ş in satı ş fiyatıdır. Üretici fiyatları endeksinde, tarım, avcılık, ormancılık ve balıkçılık sektörlerinde faaliyet gösteren üreticilerin yeti ş tirdi g i ve piyasaya arz etti g i ürünlerin ilk el satı ş fiyatları
izlenmektedir. Tarım sektörüne ili ş kin bu fiyatlar, “Üreticinin Eline Geçen Fiyatlar” olarak adlandırılmaktadır. Sanayi sektörüne ili ş kin ürünlerin fiyatları da do g rudan sanayi sektöründeki üretici firmalardan alınmaktadır.

Soru 85: Üretici fiyatları endeksi (ÜFE) nedir?
ÜFE, belirli bir referans döneminde ülke ekonomisinde üretimi yapılan ve yurtiçine satı ş a konu olan ürünlerin, üretici fiyatlarını zaman içinde kar ş ıla ş tırarak fiyat de g i ş ikliklerini ölçen fiyat endeksidir.

Soru 86: ÜFE’ye neden gereksinim duyulmu ş tur?
Toptan E ş ya Fiyatları Endeksi (TEFE), yurtiçinde üretimi yapılan maddelerin fiyatlarının, kısmen üreticiden kısmen de üretim yapmayan ve toptan satı ş la u g ra ş an aracılardan elde edilmesi ile hesaplanan; fiyatlara, tüketiciye yansıyan vergiler ile toptancı marjlarının dahil oldu g u, karma bir fiyat endeksi idi. Gerek malların tüketim a ş amasındaki fiyat de g i ş imlerini ölçen TÜFE'ye kar ş ılık, üretim a ş amasındaki fiyat de g i ş imlerini ölçen daha anlamlı bir endeks olu ş turmak, gerekse uluslararası endekslerle kar ş ıla ş tırılabilirlik ve uyum sa g laması amacıyla “ÜFE” hesaplamasına gereksinim duyulmu ş tur.

Soru 87: Toptan e ş ya fiyat endeksi ile üretici fiyat endeksi arasındaki fark nedir?
I ki endeks arasındaki temel fark fiyat derlenen birimlerde ortaya çıkmaktadır. Toptan e ş ya fiyat endeksinde fiyatlar, üreticilerin yanısıra toptan satı ş noktalarından da (sebze, meyve ve balık hallerinden) derlenmekte ve fiyatlara KDV vb. vergiler dahil edilmekte idi.
ÜFE’de, fiyatların özellikle üreticilerden derlenmesi esas alınmakta ve ürün fiyatları, KDV vb. vergiler hariç tutularak yurtiçi pe ş in satı ş fiyatları olarak alınmaktadır..

Soru 88: ÜFE’de ülke ekonomisindeki üretim kapsamı nasıl belirlenir?
2003 Temel Yıllı ÜFE'de; ülke ekonomisindeki tarım ve sanayi üretimi kapsanmaktadır. Ülkede tarım ve sanayi faaliyeti kapsamında yurtiçine arz edilen üretim temel alınmaktadır. I hracat kapsam dı ş ında bırakılmaktadır.

Soru 89: ÜFE’de kapsanan sektörler nelerdir?
Gayri safi milli hasıla içinde yeralan iktisadi faaliyet kollarından,
Tarımda;
- Tarım, avcılık, ormancılık,
- Balıkçılık,
Sanayide;
- Madencilik ve ta ş ocakçılı g ı,
- I malat sanayi,
- Elektrik, gaz ve su sektörleri “2003 Temel Yıllı Üretici Fiyatları Endeks”
hesaplamasının kapsamındadır.

Soru 90: ÜFE’de kapsanmayan sektörler nelerdir?
ÜFE’de kapsanan be ş ana sektör dı ş ında kalan in ş aat, toptan ve perakende ticaret, otel ve lokantalar, ula ş tırma, depolama, haberle ş me, mali aracı kurulu ş ların faaliyetleri, e g itim, sa g lık i ş leri ve sosyal hizmetler gibi ticaret ve hizmet faaliyetlerinde yeralan sektörler endekste kapsanmamaktadır. Ticaret ve hizmet sektörlerinde, ilgili hizmetlerin standart tanımının yapılıp fiyatının belirlenmesi ço g u zaman imkansız oldu g undan 1981=100, 1987=100 ve 1994=100 Temel Yıllı Toptan E ş ya Fiyatları ve 2003=100 Üretici Fiyatları Endekslerinde bu sektörler kapsanmamı ş tır.

Soru 91: ÜFE hangi amaçlar için kullanılır?
De g i ş ik amaçlar için kullanılabilecek bir endeks olan ÜFE, a ş a g ıdaki konularda karar alıcılara yardımcı olan önemli bir göstergedir.
- enflasyon ve ekonomideki fiyat hareketlerinin izlenmesi,
- hükümetlerin ekonomik politikalarının belirlenmesi,
- ücretlerin ve fiyatların ayarlanması,
- üretim ve verimlilik hesapları,
- muhasebe hesapları,
- fiyat analizlerine ili ş kin çalı ş malar,
- yatırım kararları.
-
Soru 92: ÜFE hesaplanmasında ne tür veriler gereklidir?
ÜFE’yi hesaplamak için öncelikle ülke ekonomisi içinde üretilen ve yurtiçinde satı ş ı yapılan ürünleri temsil eden bir madde sepeti gereklidir. Ayrıca bu maddelerin üretimden yurtiçine yapılan satı ş a g ırlıklarına, temel yıl ve cari ay fiyatlarına da ihtiyaç vardır.

Soru 93: ÜFE madde sepeti nasıl belirlenir?
2003 Temel Yıllı ÜFE için madde sepeti belirlenirken 2003 yılı ülke ekonomisinde üretimi yapılan tüm maddeler gözönüne alınmı ş tır. Bu maddelere ili ş kin bilgiler Devlet I statistik Enstitüsü tarafından üretilmekte olan tarım, imalat sanayi, maden ve enerji üretim istatistiklerinden elde edilmi ş tir. Her bir ana sektör altında üretimi yapılan maddeler, yurtiçindeki satı ş de g erine göre sıralanmı ş ve üretimden yurtiçi satı ş ı en fazla olan maddeler endeks kapsamına alınmı ş tır. Ayrıca 2003 yılı boyunca uygulanan “ÜFE Bilgi Derleme Anketi ile üretici firmalardan, yurtiçine sattıkları maddelerin tanım, satı ş miktarı ve fiyatına ili ş kin bilgiler derlenmi ş tir.

Soru 94: ÜFE’ye giren maddelerin seçiminde hangi ölçütler dikkate alınmaktadır?
ÜFE kapsamında yeralan maddelerin seçiminde ş u gibi ölçütler dikkate alınmaktadır:
- üretimde önemli bir a g ırlı g ı olması,
- tanımlanabilir nitelikte ve birim fiyatına ula ş ılabilir olması,
- fiyatı izlenebilir nitelikte olması,
- yurtiçi üretimden satı ş ında süreklili g in olması.
-
Soru 95: ÜFE’de hangi madde veya madde grubu kapsanmamaktadır?
Kısa zaman aralıklarında sipari ş usulü farklı ebat ve kalitede üretimi olan maddeler, fason üretimler, ithal maddeler ve sadece ihraç edilen maddeler endeks kapsamına alınmamaktadır.

Soru 96: ÜFE madde sepetinde kaç madde kapsanmaktadır?
ÜFE’de 5 ana sektör altında 751 madde kapsanmaktadır.

Soru 97: ÜFE kapsamındaki maddelerin sektörlere göre da g ılımı nasıldır?
Ana sektörler Madde sayısı
Tarım,avcılık,ormancılık 81
Balıkçılık 28
Madencilik ve taş ocakçılı g ı 16
I malat sanayi 623
Elektrik, gaz ve su 3
Toplam 751

Soru 98: ÜFE’de kullanılan sınıflamalar nelerdir?
Üretici fiyatları endeksinin hesaplanmasında kullanılan faaliyet sınıflaması olarak, Avrupa Toplulu g unda Ekonomik Faaliyetlerin I statistiki Sınıflaması (EF I S 1.1.), madde sınıflaması olarak Avrupa Toplulu g unda Faaliyete Göre Ürünlerin I statistiki Sınıflaması [FÜS (CPA) 2002] ve PRODCOM listesi kullanılmaktadır. Ş ekil 3'te bu sınıflamayı açıklayan ş ema gösterilmektedir (D I E, 2004a; D I E, 2004b):.

Soru 99: ÜFE’de madde sepeti nasıl güncellenmektedir?
Ülke ekonomisinde üretim yapısında meydana gelen de g i ş meler dikkate alınarak mevcut maddelerin a g ırlıkları, firmalarla yapılan görü ş meler, tarım ve sanayi üretim istatistiklerinden elde edilen bilgiler ı ş ı g ında güncellenmektedir. Bunun yanısıra üretimde önemli paya sahip olan yeni maddeler belirlenmekte, üreticileri ile temasa geçilerek endeks kapsamına alınmaktadır.

Soru 100: ÜFE’de a g ırlık verilerinin kayna g ı nedir?
ÜFE’de mal sepeti olu ş turulurken kapsanan sektörlerin ülke ekonomisindeki üretim ve satı ş de g erlerine göre ve madde sepetindeki ürünlerin ilgili madde grubundaki satı ş de g erlerine göre aldıkları paylara a g ırlık denir. Bunun dı ş ında her bir maddeyi üreten firmalar yine yurtiçi satı ş de g erlerine göre a g ırlıklandırılmaktadır.
ÜFE’de kullanılan tüm a g ırlıklar Devlet I statistik Enstitüsü tarafından üretilmekte olan tarım, imalat sanayi, maden ve enerji üretim istatistiklerinden elde edilmektedir. Ayrıca 2003 yılı boyunca uygulanan “ÜFE Bilgi Derleme Anketi” sonuçları firmaların a g ırlıklarının belirlenmesinde kullanılmı ş tır.

Soru 101: Sektör ve madde a g ırlıkları nasıl hesaplanır?
Üretici fiyatları endeks kapsamına ait sektör a g ırlıkları; gayri safi milli hasıla içerisinde yeralan be ş ana sektörün üretimden yurtiçi satı ş de g erinin, toplam üretimden yurtiçi satı ş de g erine oranlanması ile hesaplanmaktadır.
GENEL
TARIM MADENC I L I K I MALAT SAN. ELEKTR I K,
GAZ VE SU
GIDA ÜRÜNLER I
I MALATI
Et ve et ürünleri im alatı Sebze ve meyvelerin i ş lenmesi Hayvansal ve bitkisel ya g lar Süt ürünleri Ö g ütülmü ş tahıl ürünleri Et im alatı
Kümes hayvan etleri Et ve kümes hayvanları ürünlerinin imalatı Sı g ır etleri Koyun etleri Firmalar
BALIKÇILIK
Hazır hayvan yemleri Di g er gıda maddeleri
Ş ekil 3: ÜFE'de kullanılan faaliyet ve madde sınıflaması.
Alt sektör a g ırlıkları; alt sektör satı ş de g erlerinin toplam satı ş de g erine oranlanması ile hesaplanmaktadır. Her bir madde kendi grubu içerisinde toplam yurtiçi satı ş de g erinden aldıkları paylar oranında a g ırlıklandırılarak madde a g ırlıkları hesaplanmaktadır.

Soru 102: ÜFE’de aylar itibariyle de g i ş ken a g ırlıklar kullanılır mı?
ÜFE’de, 2003 yılı aylık bilgi derleme anketi sonucundan, maddelerin nitelikleri gözönüne alınarak üretimden yurtiçi satı ş ları incelenmi ş tir. Yapılan incelemede tarım ve balıkçılık sektörü dı ş ındaki sektörlerde aylar itibariyle maddelerin üretimden yurtiçi satı ş larında büyük farklılıklar gözlenmemesine ra g men, tarım ve balıkçılık sektöründe bazı maddelerin üretim ve satı ş larının aylar itibariyle mevsimsel farklılık ve de g i ş kenlik gösterdi g i, bazı maddelerin ise aylar itibariyle aynı kaldı g ı gözlenmi ş tir. Aylar itibariyle farklılık gösteren maddeler için, aylık yurtiçi üretimden satı ş de g erleri kullanılarak aylık de g i ş ken a g ırlık hesaplanmı ş tır (sebze, meyve ve su ürünleri). Di g erleri için ise yıllık sabit a g ırlık kullanılmı ş tır.

Soru 103: ÜFE’de tarımsal ürünlerin a g ırlıklarının kayna g ı nedir?
ÜFE’de tarımsal ürünlerde sabit a g ırlıkların hesaplanmasında kaynak olarak D I E’nin 2002 ve 2003 yıllarına ait üretim ve fiyatların yer aldı g ı "TARIMSAL YAPI" (Üretim-Fiyat-Deg er) Yayınındaki eriler, Çevre ve Orman Bakanlı g ı’nın verileri, ticaret borsaları, tarım birlikleri, balık halleri ve su ürünleri üretim tesislerine ait veriler kullanılırken, de g i ş ken a g ırlıkların hesaplanmasında ise 63 ilin Toptancı Sebze ve Meyve Hal bilgileri kullanılmı ş tır.
Tarım sektörü için ÜFE hesaplanırken, Bitkisel Ürünlerin 2002 ve 2003 yıllarına ait ortalama üretim miktarları kullanılırken, Canlı Hayvanlar, Hayvansal Ürünler, Su Ürünleri ve Ormancılık sektörleri için 2004 yılı bilgileri kullanılmı ş tır. Tüm gruplar için 2003 yılı ortalama fiyatları, üretim miktarları ile çarpılarak 2003 yılı satı ş de g eri elde edilmi ş tir. 2001 yılı Pazara Çıkma Oranı ile 2003 yılı satı ş de g erinin çarpımından madde bazında 2003 yılı pazarlanan satı ş de g erleri elde edilmi ş tir. Bu de g erlerden ihracat de g erleri çıkarılarak 2003 yılı net yurtiçi pazarlanan satı ş de g erleri bulunmu ş tur.
Bu de g erler üzerinden madde, alt grup ve ana gruplara ili ş kin Türkiye ve Bölgesel I ndeks için dikey a g ırlıklar hesaplanmı ş tır. Borsa, Birlik-Kurum, TMO ve Pazar a g ırlıklarının belirlenmesinde borsada i ş lem gören maddelerin de g erleri ile TMO ve Birlik-Kurumların yapmı ş oldu g u alım de g erlerinin toplamı, net yurtiçi pazarlanan satı ş de g eri toplamından çıkartılmı ş ve kalan de g er Pazar de g eri olarak kullanılmı ş tır. Elde edilen bu de g erler üzerinden Borsa, Birlik, TMO ve Pazar a g ırlıkları bulunmu ş tur.

Soru 104: ÜFE’de tarımsal ürünler için kullanılan Pazara Çıkma Oranı (PÇO) nedir?
Üreticinin, üretiminden tohumluk için ayırdı g ı, hayvan yemi olarak kullandı g ı, kendi tüketimi için ayırdı g ı ve zayiat dı ş ında kalan miktar “pazarlanan miktar”dır. Pazarlanan miktarın toplam üretime bölünmesiyle Pazara Çıkma Oranı (PÇO) elde edilmektedir. Pazara çıkma oranlarını hesaplamak amacıyla Enstitümüz tarafından Tarım ve Köyi ş leri Bakanlı g ının ilçe te ş kilatları aracılı g ıyla, “Bitkisel ve Hayvansal Ürünler Pazarlama Ara ş tırması, 2001” uygulanmı ş tır. Endeks çalı ş masında 12 bölge düzeyinde maddelere ait 2001 yılı PÇO kullanılmı ş tır.

Soru 105: ÜFE’de 2003 yılı ana sektör a g ırlıkları nedir?
Ana sektörler Ana sektör a g ırlıkları
Tarım,avcılık,ormancılık 20, 23
Balıkçılık 0, 42
Madencilik ve taş ocakçılı g ı 1, 51
I malat sanayi 72, 07
Elektrik, gaz ve su 5, 77
Toplam 100, 00

Soru 106: ÜFE’de fiyat derlenecek firmalar nasıl seçilir?
ÜFE’de kapsanan maddelerin üreticilerine Devlet I statistik Enstitüsü tarafından üretilmekte olan tarım, imalat sanayi, maden ve enerji üretim istatistiklerinden ula ş ılmı ş tır. Bu firmalara “2003 Temel Yıllı ÜFE Bilgi Derleme Anketi” uygulanmı ş , aynı maddeyi üretip satan firmaların toplam yurtiçi satı ş de g erleri sıralanarak en çok pay alan firmalar seçilmi ş tir. Ayrıca maddelerin firmalar arası fiyat varyanslarına bakılarak, maddelerin fiyatlarının takip edilece g i firma sayısı belirlenmi ş ve bu firmalar yurtiçi satı ş de g er ve miktar büyüklü g üyle orantılı olarak tabakalı örnekleme yöntemiyle seçilmi ş tir. Firma seçimi a ş a g ıda Ş ekil 4'te gösterilmektedir:
Endekste kapsanacak maddeleri üretip satan firmalardan yurtiçi toplam satı ş de g erinde en çok paya sahip firma ve i ş letmelerin seçimi Tarım ve balıkçılık sektöründe; ilçe pazarları, borsalar, birlik ve kurumlar, balık üretme çiftlikleri. Madencilik ve I malat sanayi sektöründe üretici firmalar. Elektrik, do g algaz ve su sektöründe TETA Ş , BOTA Ş ve Belediyeler.
Firmaların seçiminde üretilen madde için üretimde yeterli pay alması
Üretiminin sürekli g inin olması
Madde tanımının ayrıntılı olması
Fason üretiminin olmaması
Bilgi verme konusunda i ş birli g ine kabul etmesi
Ş ekil 4: ÜFE'de fiyat derlenecek firmaların ve maddelerin seçim süreci

Soru 107: ÜFE’ye tarım sektöründen seçilen maddelerin fiyatları nerelerden derlenmektedir?
Tarım sektörü için seçilen maddelerin fiyatları; bitkisel ürünler, canlı hayvanlar ve hayvansal ürünler için pazar, birlik-kurum, ticaret borsaları, ÇAYKUR Genel Müdürlü g ü, Ş eker Fabrikaları Genel Müdürlü g ü ve Toprak Mahsulleri Ofisi’nden, balık ve di g er su ürünleri için balık toptancı hali, su ürünleri kooperatifleri ve balıkçılık tesislerinden, orman ürünlerinin fiyatları ise Çevre ve Orman Bakanlı g ı'ndan derlenmektedir.

Soru 108: ÜFE’de firmalardan fiyatı izlenecek madde tanımı nasıl olmalıdır?
Firmalardan, üretti g i maddeye ait tanımlar, maddenin tüm ayrıntıları (renk, ebat, cins vb.) ile özel kodları var ise belirtilmesi istenerek en ince ayrıntısına kadar alınmaktadır. Böylece herhangi bir maddenin fiyat takibinde olabilecek tanım ve fiyat karı ş ıklıkları önlenmeye çalı ş ılmaktadır. Endekse seçilen maddelerin, içinde yer aldı g ı grubu temsil edecek nitelikte olması, tanımının iyi yapılması, fiyat takip edilecek standardının olması gerekmektedir. Tanımlar, daha sonradan yapılabilecek kalite ve fiyat ayarlamalarının yapılmasına elverecek boyutta ayrıntılı olarak belirlenmektedir.

Soru 109: Hangi firmalar ÜFE’de kapsanmaz?
Yurtiçi üretim ve satı ş tan çok az a g ırlık almı ş firmalar, belirli zaman aralıklarında sipari ş üzerine farklı ebat ve kalitede üretimi olan firmalar, fason üretim yapan firmalar, yurtiçi üretimleri olmayıp sadece ithal madde satı ş ı olan firmalar veya sadece ihracata yönelik üretim ve satı ş ı olan firmalar endeks kapsamına alınmamı ş tır.

Soru 110: ÜFE’de sektörler itibariyle derlenen firma sayısı nedir?
ÜFE’de 5 ana sektör altında 1771 firma kapsanmaktadır.
Ana sektörler Firma sayısı
Tarım,avcılık,ormancılık 295
Balıkçılık 25
Madencilik ve taş ocakçılı g ı 71
I malat sanayi 1359
Elektrik, gaz ve su 21
Toplam 1771

Soru 111: ÜFE’de yeni i ş yerleri endeks kapsamına alınabilir mi?
Ülke ekonomisinin üretim yapısındaki de g i ş meler dikkate alınarak endeks kapsamındaki firmalar güncellenmektedir. Zamanla endekste kapsanan i ş yerleri kapanabilir, faaliyet de g i ş tirebilir, fason üretime geçebilir veya takip edilen ürünler bulunmayabilir. Iş yerlerinde bu olay süreklilik arz ederse bu durumda aynı tanımlarda maddeleri üretip yurtiçine satan yeni firmalar endekse dahil edilmektedir.

Soru 112: Ürünlere uygulanan taksitli satı ş , ula ş tırma giderleri fiyatlarda kapsanır mı?
ÜFE’de, ürünlere uygulanan taksitli satı ş fiyatları, anla ş malı fiyatlar ve ula ş tırma bedeli kapsanmamaktadır.

Soru 113: Özel indirimli fiyatlar dikkate alınır mı?.
ÜFE’de maddelere uygulanan özel indirimli satı ş fiyatları endekste kapsanmamaktadır. E g er indirimli satı ş lar üretim piyasasında etkin ise endekste kapsanmaktadır. Fiyatlarda meydana gelen indirimler malın kalitesinin de g i ş mesinden kaynaklanıyorsa bu fiyatlar dikkate alınmamakta, buna kar ş ılık mevsimlik indirimlerden kaynaklanan fiyat de g i ş imleri dikkate alınmaktadır.

Soru 114: ÜFE’de temel yıl fiyatları nasıl hesaplanır?
Sabit a g ırlıklı maddelerin temel yıla ait fiyatları 1 Ocak-31 Aralık 2003 tarihleri arasındaki oniki aylık dönemin fiyatlarının aritmetik ortalamasıdır. De g i ş ken a g ırlıklı maddelerde ise temel yıl fiyatları, bulundukları aylardaki a g ırlıkları ile a g ırlıklandırılarak elde edilmi ş a g ırlıklı ortalama fiyatlardır. ÜFE için seçilen maddelerin temel yıl fiyatları (Po), de g i ş ik kaynaklar kullanılarak belirlenmektedir. 2003 yılı "ÜFE Aylık Bilgi Derleme Anketi"nin uygulandı g ı (1 Ocak-31 Aralık 2003) tarihleri arası anketten seçilen maddeler ve bu maddelere ait birim fiyatlar irdelenmi ş tir.
Anketten seçilen maddelerin aylık fiyatları ile bu maddelerin aylık üretimden yurtiçi satı ş de g er toplamı, üretimden yurtiçi satı ş miktarına oranlanarak birim fiyat kar ş ıla ş tırması yapılmı ş tır.
Ayrıca 1994=100 Toptan E ş ya Fiyatları Endeksinde kapsanan maddelerin 2003 yılına ait fiyatları de g erlendirilmi ş tir. Bu çalı ş malar sonucu temel yıla ait aylık birim fiyatlar tespit edilmi ş tir.

Soru 115: ÜFE’de fiyat derleme dönemi nedir?
ÜFE’de tarım sektöründe yeralan maddeler dı ş ındaki maddelerin her ayın 5.,15. ve 25. günlerindeki fiyatları derlenmektedir. Tarım sektöründe ise Üreticinin Eline Geçen Fiyatlar, her ayın birinci ve ikinci haftasını içine alacak ş ekilde aylık olarak derlenmektedir.

Soru 116: ÜFE’de cari fiyatlar nasıl derlenmektedir?
Endekste kapsanan maddelerin aylık cari fiyatları seçilmi ş firma, kurum ve kurulu ş lardan, ilçe pazarlarından, ticaret borsalarından, su ürünleri kooperatiflerinden ve belediyelerden her ay özel formlar aracılı g ıyla derlenmektedir. Üreticinin Eline Geçen Fiyatlar, pazar kurulan 863 Tarım I lçe Müdürlü g ü’nden özel formlar aracılı g ı ile posta yoluyla derlenmektedir. Ocak 2005 ayından itibaren internet aracılı g ı ile de derlenmeye ba ş lanmı ş tır.
Ş eker pancarı, tütün, çay gibi ürünler için hükümetin belirledi g i destekleme alım fiyatları takip edilmektedir.
Madencilik, imalat sanayi ve enerji sektörlerinde aylık cari fiyatlar, ay içinde meydana gelebilecek fiyat farklıla ş masının elde edilebilmesi amacıyla özel bir form aracılı g ıyla derlenmektedir. Fiyatlar firmalardan KDV vb. vergiler hariç, fabrika çıkı ş ve pe ş in teslim fiyatı olarak derlenmekte, özel indirimler dikkate alınmamaktadır. Firmalardan fiyatlar her ayın 5.,15. ve 25. gün fiyatları olarak derlenmekte ve bu günlerin basit ortalaması aylık cari fiyat olarak kullanılmaktadır.
Enerji sektöründe elektrik fiyatları Türkiye Elektrik Ticaret Anonim Ş irketi'nden (TETA Ş ), su fiyatları seçilen 19 ilin belediyesinden, do g algaz fiyatları ise BOTA Ş 'tan derlenmektedir
.
Soru 117: Fiyat derlenirken nelere dikkat edilmektedir ?
Fiyat derlenirken ş u hususlar dikkate alınmaktadır:
- fiyatlarda KDV ve benzeri vergilerin hariç olması,
- maddenin üretimden kalkması durumunda aynı tip maddenin ikame alınması,
- a ş ırı fiyat dalgalanmalarının sebebinin ara ş tırılması,
- formlar aracılı g ıyla alınan fiyatlarda hatalı fiyat gönderilmesine meydan verilmemesi..
-
Soru 118: Fiyatların kontrolü nasıl yapılmaktadır?
Cari fiyatlar firmalardan aylık fiyat derleme formu ile derlenmektedir. Fiyat derleme formu ile derlenen fiyatların ilk kontrolü fiyat derlenen i ş yerinde yapılmaktadır. Daha sonra Devlet I statistik Enstitüsü Bölge Müdürlüklerinde fiyat serileri ve madde tanımları kontrol edilerek D I E- Fiyat I statistikleri ve I ndeks Ş ubesi'ne gönderilmektedir. D I E merkezinde Enstitü elemanlarınca bilgisayarlara girilmekte, fiyat serileri, bir önceki ay fiyatı ile cari ay fiyatı de g i ş im oranları incelenerek çe ş itli analiz ve kontroller yapılmaktadır. Son olarak madde gruplarına göre a g ırlıklı ortalama fiyatların artı ş ları incelenerek endeks kontrolü tamamlanmaktadır.
Kontrollerde görülen problemler Bölge Müdürlükleri veya do g rudan firma yetkilileri ile görü ş ülerek irdelenmektedir. Fiyatlar derlendikten sonra, ay sonuna kadar olan de g i ş meler gerek basından ve resmi yayınlardan, gerekse firmaların bildirimleri ile mümkün oldu g unca endekslere yansıtılmaktadır.

Soru 119: ÜFE hesaplamasında en ayrıntılı düzey hangisidir?
ÜFE en alt düzeyde “madde endeksi” olarak hesaplanmaktadır. Madde endeksi; maddenin cari fiyatının temel dönem fiyatına oranlanması ile bulunmaktadır.
Cari fiyat
Madde endeksi= x 100
Temel dönem fiyatı

Soru 120: ÜFE hangi düzeylerde hesaplanmaktadır?
ÜFE altı basamakta hesaplanmaktadır.
1. Madde endeksi
2. Madde alt grubu endeksi
3. Faaliyet endeksi
4. Alt sektör endeksi
5. Ana sektör endeksi
6. Genel endeks
Soru 121: Fiyat derleyen personelin e g itimi nasıl yapılmaktadır?
Fiyat derleme çalı ş maları üretici ve tüketici fiyatları endeksi için D I E Merkez ve Bölge Müdürlüklerinde Fiyat I statistikleri ve I ndeks Ş ubesi elemanlarınca yürütülmektedir. Fiyat derleme çalı ş masında ilk defa görev alacak elemanlar ise, endeks konusunda bilgilendirildikten sonra, ba ş langıçta deneyimli elemanlar ile birlikte çalı ş tırılmakta ve i ş yeri sahibiyle ileti ş im kurmaktan madde tanımları ve fiyatların yerinde derlenmesine kadar bir çok konuda tecrübe kazanmaktadırlar.
Fiyat derlemekle görevli elemanların görev yerleri belirlenerek bir kontrolör tayin edilmektedir. Kontrolör, fiyat derlemekle görevli elemanın kar ş ıla ş tı g ı sorunları çözmekten ve derledi g i fiyatları kontrol etmekten sorumludur. Gerekti g inde bizzat i ş yerlerine gidip, fiyat
derleme çalı ş masına nezaret ederek, e g er fiyat derlemede hatalı i ş lemler yapılıyorsa yapılan i ş lemlere müdahale edebilmektedir.

V. BÖLÜM ENDEKS HESAPLAMA YÖNTEM I
Soru 122: Endeks hesaplanmasında hangi formül kullanılır?
2003 Temel Yıllı Tüketici Fiyatları ve Üretici Fiyatları Endeksi daha önce de g i ş ik temel yıllar kullanılarak hesaplanan di g er endekslerde oldu g u gibi Laspeyres formülü kullanılarak hesaplanmaktadır. Laspeyres formülü, belirli bir dönem için belirlenen mal ve hizmet sepetine
dayanmaktadır. Bu dönem, son hesaplanan endekste 2003 yılı olarak belirlenmi ş tir. Mal ve hizmetlere ait a g ırlıkların belirlendi g i 2003 yılı içinde endeks sepetine alınan mal ve hizmetlere ait ortalama fiyatlar da belirlenmektedir. Daha sonra, endeks sepetinde yeralan mal ve hizmetlere ait cari fiyatlar derlenmekte ve bu fiyatlar daha önceden belirlenmi ş a g ırlıklarla çarpılarak temel yıl fiyatlarına oranlanmaktadır. Madde sepetlerinin ve a g ırlıklarının güncellemesi her yılın sonunda yapılmakta ve zincirleme Laspeyres formülü ile seri devam ettirilmektedir.

Soru 123: Zincirleme Laspeyres formülü nedir?
Laspeyres formülü ile hesaplanan endeks serisinin bir önceki döneme göre ili ş kilendirilerek devam ettirilmesidir. Bu yöntemle endeks hesaplamak için fiyatları takip edilen maddelerin her yıl a g ırlıkları ve madde sepeti güncellenebilmektedir. Bunun için her yıl Aralık ayı itibari ile yeni maddeler endekse dahil edilmekte ve yeni a g ırlıklar endeks hesabında kullanılmaktadır. Cari fiyatların, “yeni fiyat referans dönemi (Po)” olan bir önceki Aralık ayının fiyatlarına bölünmesiyle endeks hesaplanmakta ve Aralık ayı endeksi ile çarpılarak zincirleme i ş lemi yapılmaktadır. Böylece “endeks referans dönemi” sabit tutularak geçmi ş endekslerle ba g lantı devam ettirilmektedir.

Soru 124: Endeks hesaplanmasında kullanılan de g i ş kenler nelerdir?
Açıklanan formül temel yıl için ş u ş ekilde tanımlanabilir.
I : endeks
Pi Pi: cari ay fiyatı
I = w x ----- [1] Po: temel yıl fiyatı
Po w : a g ırlık
Temel yıldan sonra gelen yıllarda bir önceki yılın Aralık ayı fiyatı Po olarak alınmakta ve endeks bir önceki yılın Aralık ayı endeksi ile çarpılarak zincirlenmektedir. Bu suretle endeks referans dönemi de g i ş meden a g ırlıklar güncellenmekte ve yeni önem kazanan mal ve
hizmetler endeks madde sepetine dahil edilmektedir.
Pit
It = w ı x ------- x IAralık(t-1) [2] w ı : yeni a g ırlık
PAralık(t-1)

VI. BÖLÜM YAYINLAMA Ş EKL I
Soru 125: Endeks sonuçları hangi yayında açıklanır?
Hesaplanan aya ait endeks sayıları ve endeks sayılarındaki de g i ş im oranları, bir sonraki ayın 3. i ş gününde yayınlanan “Tüketici Fiyatları Endeksi Haber Bülteni” ve “Üretici Fiyatları Endeksi Haber Bülteni” ile kamuoyuna duyurulmaktadır. Bu haber bültenlerine İnternette http://www.die.gov.tr/hbultenleri.htm adresinden ula ş ılabilmektedir

Soru 126: Endeks sonuçları ve de g i ş im oranları neleri ifade eder?
Aylık Haber Bültenlerinde endeks sayılarının bir önceki aya göre de g i ş im oranı (aylık enflasyon oranı), bir önceki yılın Aralık ayına göre de g i ş im oranı (yıl içindeki enflasyon), bir önceki yılın aynı ayına göre de g i ş im oranı (son bir yıllık enflasyon) ve oniki aylık ortalamalara
göre de g i ş im oranına ili ş kin göstergeler yayınlanmaktadır. Bu oranlar ilgili ayda hesaplanan endeks rakamının bir önceki ayın, Aralık ayının, bir önceki yılın aynı ayının endeks sayılarına göre yüzde de g i ş imini ifade eder.
Aylık de g i ş im oranı: I lgili ayda hesaplanan endeks rakamının bir önceki aya göre yüzde de g i ş im oranını ifade eder. De g i ş im oranlarıyla ilgili olarak a ş a g ıda yeralan örneklerde Ekim 2004 cari ay olarak de g erlendirilmektedir.
I: Endeks de g eri
( It / It-1 ) x 100 - 100 t: Cari ay
t-1: Bir önceki ay
Örnek 1: 2004 yılı aylık genel endeks de g erleri
Eylül Ekim
-------- --------- Aylık de g i ş im (%) = (It / It-1)x100-100
9268,2 9474,2 = (9474,2 / 9268,2)x100-100
= 2,22
Bu örnekte fiyatlar genel düzeyinde, 2004 yılı Ekim ayında, bir önceki aya göre %2,22 oranında artı ş gerçekle ş mi ş tir.
Aralık ayına göre de g i ş im: I lgili ayda hesaplanan endeks rakamının bir önceki yılın Aralık ayına göre yüzde de g i ş im oranını ifade eder.
I: Endeks de g eri
( It / IA ) x 100 - 100 t: Cari ay
A: Bir önceki yılın Aralık ayı
Örnek 2: Aralık 2003 ve Ekim 2004 yılı aylık genel endeks de g erleri
2003 2004
Aralık Ekim Aralık ayına
---------- --------- göre de g i ş im (%) = (It / IA)x100-100
8839,5 9474,2 = (9474,2 / 8839,5)x100-100
= 7,18
Bu örnekte fiyatlar genel düzeyinde, 2004 yılı Ekim ayında, geçen yılın Aralık ayına göre %7,18 oranında artı ş gerçekle ş mi ş tir.
Bir önceki yılın aynı ayına göre de g i ş im: I lgili ayda hesaplanan endeks rakamının bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde de g i ş im oranını ifade eder.
I: Endeks de g eri
( It / It-12 ) x 100 - 100 t: Cari ay
t-12: Bir önceki yılın aynı ayı
Örnek 3: Ekim 2003 ve Ekim 2004 yılı aylık endeks de g erleri
2003 2004
Ekim Ekim
------- ------- Yıllık de g i ş im (%) = (It / It-12)x100-100
8623,6 9474,2 = (9474,2 / 8623,6)x100-100
= 9,86
Bu örnekte fiyatlar genel düzeyinde, 2004 yılı Ekim ayında, 2003 yılı Ekim ayına göre %9,86 oranında artı ş gerçekle ş mi ş tir.
Oniki aylık ortalamalara göre de g i ş im: I lgili ay hesaplanan endeks rakamı dahil olmak üzere geçmi ş oniki ayın endeks sayılarının aritmetik ortalamasının, ilgili aydan oniki ay öncesinden ba ş layan oniki aylık dönemin endeks sayılarının aritmetik ortalamasına göre
yüzde de g i ş im oranıdır. Cari aya ait endeks de g eri dahil, geriye dönük 12 aya ait endekslerin ortalamasının (d1) bir önceki 12 aylık endeksler ortalamasına (d2) oranlanmasıyla
bulunmaktadır.
I: Endeks de g eri
( d1 / d2 ) x 100 - 100 t: Cari ay
d1: Birinci dönem endeksleri ortalaması
(It-1+ It-2+……..+It-12) / 12
d2: I kinci dönem endeksleri ortalaması
(It-13+ It-12+…..+It-24) / 12
Örnek 4: d1'e ait endeksler d2'ye ait endeksler
Ekim 2004...Kasım 2003 Ekim 2003...Kasım 2002
-------------------------------- -----------------------------------
d1 ortalama= 9072,0 d2 ortalama= 8098,3
Oniki aylık ortalamalara göre de g i ş im (%) = (d1 / d2)x100-100
= (9072,0 / 8098,3)x100-100
= 12,02
Bu örnekte fiyatlar genel düzeyinde, 2004 yılı Ekim ayında, oniki aylık ortalamalara göre yıllık %12,02 oranında artı ş gerçekle ş mi ş tir.

Soru 127: Endeks bilgileri kullanıcılara hangi yollarla ula ş tırılır?
Fiyat endeksleri kamuoyu tarafından yaygın olarak kullanılan bir göstergedir. Bu nedenle güvenilir olması çok önemlidir. Bu sadece verilerin do g rulu g uyla ba g ıntılı olmayıp, verilen bilgilerin iyi anlatılmasıyla da ilgili bir konudur.
Endeksin yönteminin yayınlanması ve yapılan de g i ş ikliklerden kamuoyunun bilgilendirilmesi gerekmektedir. Yayınların geciktirilmeden kamuoyuna sunulması güveni artırıcı bir unsurdur.
Bilgilerin zamanında kullanıcıya ula ş ması ve bunun devamlılı g ı, Devlet I statistik Enstitüsünün önem verdi g i bir konudur. Fiyat endeks sonuçları her ayın 3. i ş gününde saat 16 30 'da “Tüketici Fiyatları Endeksi Haber Bülteni” ve “Üretici Fiyatları Endeksi Haber Bülteni” ile kamuoyuna duyurulmaktadır. Sonuçlar, radyo ve televizyon aracılı g ıyla aynı gün ve saatte, gazetelerde ise bir sonraki gün çe ş itli yorumlarla birlikte kamuoyuna duyurulmaktadır.
Endeks sonuçları, yukarda belirtilen yazılı ve sözlü duyuruların yanısıra; talep edilmesi halinde elektronik posta olarak da kullanıcılara gönderilmektedir. Ayrıca veriler, yayınlanır yayınlanmaz, internette http://www.die.gov.tr/hbultenleri.htm adresinden geni ş bir kullanıcı kitlesine ula ş tırılmaktadır. Yayınlanan sonuçlarla ilgili geni ş açıklamalar, istenmesi halinde yazılı olarak gönderilmektedir. Ba ş vuruların yapılabilmesi için gerekli adres, telefon numarası, fax ve benzeri bilgiler D I E yayınlarında da yeralmaktadır.
Yazılı ka g ıt ve elektronik posta ortamında yapılan yayınların yanısıra ki ş i ve kurulu ş lardan gelen istekler do g rultusunda fiyat endeksleri ile ilgili çe ş itli bilgi ve veriler de verilmektedir. Bu bilgiler disket ortamında veya yazılı olarak ula ş tırılmaktadır. Özellikle OECD, ILO, Birle ş mi ş Milletler vb. kurulu ş lar çe ş itli soru formları aracılı g ıyla verilerimize ula ş abilmektedirler