‘En güzel aşk romanı’ onundu

Tüm dünyada devlet başkanlarından sanatçılara, öğrencilerden ev kadınlarına binlerce kişi onun romanlarıyla duygulandı, âşık oldu, başka dünyalara yol aldı. Aragon’un “En güzel aşk romanı” dediği “Cemile”nin de yazarı olan Cengiz Aytmatov’un ölümü derin iz bıraktı.

79 yaşında böbrek yetmezliği nedeniyle önceki gün hayatını kaybeden Kırgız yazar Cengiz Aytmatov, gerek dünya edebiyatına katkıları, gerek Sovyetler Birliği’nin perestroyka sürecinde üstlendiği rolle, ardında derin bir iz bıraktı.
150 farklı dile çevrilen kitaplarıyla, Türk halklarının kültürel birikimlerini dünyayla paylaşan Aytmatov, Kırgızistan’ın Talas eyaletinin Şeker köyünde 12 Aralık 1928’de dünyaya geldi. Ailesi adını Cengiz Han’dan esinlenerek koydu. Bir Kırgız komünist lideri olan babası Törekul, o 10 yaşındayken, Stalin’in siyasal temizlik kampanyasında öldürüldü. Kurşuna dizilen Törekul’a daha sonra itibarı iade edilmişti.

Gazetede de çalıştı
Genç yaşta çalışmak zorunda kaldı Aytmatov. 14 yaşındayken, tarım makinelerinin sayımı ve vergi tahsildarlığı yapan yazar, Cambul Veterinerlik Teknik Okulu, Tarım Enstitüsü ve Maksim Gorki Edebiyat Enstitüsü’nde eğitim gördü. Aytmatov’un edebiyat yaşamı Moskova’da başladı. 

Uzun süre meşhur Sovyet gazetesi Pravda’da çalışan yazar, bu dönemde Kırgızistan dağ ve yaylalarındaki sade insanların günlük yaşamlarını dünya çapında bir okuyucu kitlesiyle buluşturan romanlarını kaleme almaya başladı: “Zorlu Geçit” (1956) ve “Yüz Yüze”yi (1957), onu dünyaya tanıtan “Cemile” (1958) izledi. Ünlü Fransız şairi Louis Aragon “Cemile” için “En güzel aşk romanı” dedi.

‘Selvi Boylum Al Yazmalım’
Aytmatov Türkiye’de, özellikle, 1970’te yazdığı, 1977’de filme alınan, Kadir İnanır ile Türkân Şoray’ın başrollerini paylaştığı “Selvi Boylum Al Yazmalım” adlı eseriyle tanınıyordu. 

Aytmatov, hayatı boyunca Sovyetler Birliği’ndeki halkların kültür ve dillerini kaybetmemesi gerektiğini savundu. Bu tezin en yetkin örneği yazarın, ‘unuttuğu ve tanımadığı annesini öldüren oğlun hikâyesi’ni anlattığı “Gün Olur Asra Bedel”dir.
Aytmatov, ülkesinin siyasal yaşamı üzerinde de etki sahibi bir simgeydi; Sovyetler Birliği’nin çözülmesinden sonra Kırgızistan’ın ilk başkanı olan Askar Akayev’e verdiği destek, Akayev’in seçilmesinde etkili oldu. 

Aktif bir rol üstlendiği perestroyka süreci ve Kırgızistan’ın bağımsızlığına kavuşmasından sonra, ülkesi için Benelüks ülkelerinde büyükelçi sıfatıyla; AB, NATO ve UNESCO’da ise temsilci olarak çalıştı. Oğlu Askar Aytmatov da 2002-2005 arasında Kırgızistan Dışişleri Bakanı’ydı. Kırgız yetkililer 2008’i yazarın 80. doğum yıldönümü nedeniyle “Aytmatov Yılı” ilan ettiler.


Kırgızistan’da yas
Kırgızistan Devlet Başkanı Kurmanbek Bakıyev, Aytmatov’un toprağa verileceği cumartesi gününü yas ilan etti. Yazar, devlet töreninin ardından babasının mezarının da bulunduğu Ata-Beyt anıt mezarında toprağa verilecek. Cenaze töreni için devlet komisyonu oluşturuldu. Komisyon üyeleri naaşı almak için bu sabah yazarın hayatını kaybettiği Almanya’ya gitti. Yazarın eşi Mariya, üç oğlundan ikisi Sancar ve Eldar ile kızı Şirin hâlâ Almanya’da.
Rusya Başbakanı Vladimir Putin de Aytmatov ailesine gönderdiği başsağlığı mesajında, “Hatıralarımızda hep büyük bir yazar, düşünce insanı ve hümanist bir kişi olarak yaşayacak” dedi. Yazar Viktor Yerefeyev de, Aytmatov’un sadece Lev Toltstoy ya da Gabriel Garcia Marquez gibi edebiyat devleriyle karşılaştırılabileceğini söyledi.
CENK BAŞLAMIŞ Moskova


Cengiz Aytmatov’un yayın haklarına sahip olan Elips Yayınevi, yazara Antep işi sedef kılıç hediye etmişti.

‘Orta Asya için bir başlangıçtı’
YAŞAR KEMAL: Cengiz Aytmatov, Orta Asya Türk dünyası için bir başlangıçtı. Orta Asya Türklerinde Cengiz’den önce de romanlar yazıldı ama hiçbiri Cengiz çapında değildi. İlk büyük romancılık damgasını vuran Cengiz Aytmatov oldu. Cengiz’den sonra da bildiğim kadarıyla o çapta bir yazar yetişmedi. Kendisi yakın bir arkadaşımdı.

ZÜLFÜ LİVANELİ: Çok büyük bir yazarı kaybettik. 30 yıldan uzun bir süredir yakın dostu olma şerefine erdiğim biriydi. 70. yaş gününü İstanbul’da Beyti Lokantası’nda kutlamıştı. 80. yaş gününü de tekrar Beyti’de kutlamak istiyordu, “12 Aralık’ta 80’i de beraber yapar mıyız?” dedi; “Yaparız, bekliyoruz” dedim. Ama ömrü vefa etmedi.
Cengiz Aytmatov, Türk dilinin dünyadaki en önemli temsilcilerinden biriydi. O otantik bir yazardı. Onun romanları sanki Asya’da akan bir nehir, uçan bir kartal gibi doğal olarak yaptığı bir şeydi. Bir anlatıcıydı. Çok sıcak, dost bir insandı. Bir kültür milliyetçisiydi. Yani diline, kültürüne, yöresine, geleneklerine sahip çıkmak gibi bir erdeme sahipti. Büyük edebiyatçılığının yanı sıra sorumluluklarının bilincinde olan bir yazardı. Gerçekten çok büyük bir dostu, çok büyük bir eylemciyi ve çok büyük bir yazarı kaybettik.

TÜRKÂN ŞORAY: Aytmatov’un romanından sinemaya uyarlanan, başrollerini Kadir İnanır ve Ahmet Mekin ile birlikte oynadığım ‘Selvi Boylum Al Yazmalım’ halkın gönlünde taht kurmuş bir film. Bu filmin o denli sevilmesinde herkesten çok Aytmatov’un katkısı vardır. Kendisi edebiyat dünyasında büyük ve önemli bir iz olarak kalacak.

YASİN TOPAZOĞLU (Elips Kitap Genel Müdürü): Aytmatov, yerelden evrensele uzanan çetin ve zahmetli yolu kelimeleriyle kat etmiş müstesna bir Türktür... Eserlerinde insanı ve doğayı, insana dair hâlleri en çarpıcı yönleriyle ortaya koyma becerisini gösteren Aytmatov, bu özelliğiyle sadece edebiyata hizmet etmekle kalmamış, aynı zamanda sinemaya da ilham kaynağı olmuştur. Ölümüyle tarife gelmez bir boşluk bıraktı arkasında... O boşlukta en çok onun kelimeleri, onun Türkçesi yetim kaldı.

PROF. DR. SADIK TURAL (Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Başkanı): Bu adam dev gibi bir rejimin karşısında dimdik durdu, halk düşmanı ilan edilmiş ve kurşunlanarak öldürülmüş bir köylünün, bir çobanın oğluydu; dünya çapında bir adam oldu. Cengiz Aytmatov’un 80. doğum yılında Nobel’e aday gösterilmesi için hazırlık çalışmalarına başlamıştık. “Hayatta olmayanlara verilmiyor” diye bir şey öğrendik ama biz yine de başvurmayı düşünüyoruz .