'Son Değirmenler' belgesel oldu

Hasat bitmiş, buğday dolu çuvalları at arabasına ya da eşek sırtına yükleyen köylü, değirmenin yolunu tutmuştur. Sırası gelen boşaltır çuvalını değirmenin arkına.

Koca koca taşlar göğü yırtan gürültüyle dönerken un olur araya düşen taneler. Buğday çuvalları unla dolup gider evlere. Bu anlattığımız, Anadolu'nun yüzlerce hatta binlerce yıllık değirmen kültüründen başkası değil. Şimdilerde TRT kamera tutuyor bu köklü geleneğe. 

Yapım ve yönetmenliğini Aygün Filiz'in üstlendiği 'Son Değirmenler' belgeseli 30'ar dakikalık 5 bölüm olarak çekilmiş. Belgesel fikri her ne kadar ani gelişse de dört kişilik çekim ekibi, Anadolu'da 2273 km. yol kat ederek 8 il, 18 ilçe ve 30 değirmeni ziyaret etmiş. 8 Ekim'de TRT 2'de ekrana gelecek belgesel için Aygün Filiz, hem araştırma yapmış hem de kayıt.

'Son Değirmenler'in el değmemiş bir konu olduğunu söyleyen Filiz, "Bir gezi sırasında kenarda kuytuda kalmış bir değirmen gördüm. Konunun daha önce araştırılmadığını fark edince de belgeselini çekmeye karar verdim." diyor. 

Çekimler sırasında değirmenlerin doğal olarak çalışıyor olmasına dikkat edilmiş. Anadolu'daki değirmen kültüründen fazlasıyla etkilenen yönetmen, Tokat'ta yaşadıklarını ise hiç unutamıyor: "75 yaşındaki bir amcanın değirmen aşkı beni şaşırttı. O yaşına rağmen bırakmayı düşünmüyor mesleğini. Oğullarının maddî açıdan her imkânı sağlamasına da aldırış etmiyor."

Hiçbir kayıt olmayınca değirmenlerin yerini tespit etmek de kolay olmamış tabii. Çarkı dışarıda olan, belgeselin görselliğine büyük katkıda bulunacak değirmen için hemen hemen Türkiye'nin bütün kültür müdürlükleri ve belediyeleri ile irtibata geçilmiş. 

En son Kahramanmaraş Beyoğlu Belediyesi'nde belki de Türkiye'nin son yandan çarklı su değirmenine ulaşılmış. Bu sayede tarihteki ilk su değirmeninin Anadolu'da Tokat-Niksar'da yapıldığı bilgisine de ulaşmış ekip. Belgesel MS 1. yy'da Anadolu topraklarında icat edildiği belgelenen su değirmenlerini ele alsa da aslında sayıları giderek azalan değirmenlerin son örneklerini ekrana taşıyor. Gerçek sahipleri köylüler tarafından anlatılan değirmenlerin yörelere göre değişen kültürel, folklorik ve dilbilimsel özellikleri şaşırtıcı bir zenginlik içeriyor. 

Trabzon'da değirmenler köylünün ortak malı iken Erzurum'da muhakkak bir değirmenci tarafından işletiliyor. Kars'ta 1800'lü yıllarda Malakanlar tarafından yaptırılan tarihî değirmenler veya Adana'daki geçmişi Bizanslılara kadar uzanan tarihî değirmenler ise arkeoloji uzmanlarının ilgisini bekliyor. Giresun-Espiye ilçesi Akkaya köyünde mağaradan çıkan su, bir asırdan fazla bir zamandır tam 7 değirmeni hiç durmadan döndürüyor.