Bayatça sözlük / deyimler .. İşte gelecek kuşaklara da aktırılması gereken Bayat Türkçesi...

A

aa ağa
aba abla
acık azıcık
afıyan haşhaş
afıyon Afyonkarahisar
ağaş ağaç
ağ-dön dön-dolaş
ağrık,ağrımız ev ve yol eşyası
ağzını yüzünü vur surat as
aj aç
alad alad alalacele, aceleyle
alaçık çadır
aleddirik elektirik
anaddar anahtar
ananad arpa ve buğday yığma işinde kullanılan tahta kürek
an iki tarla arasındaki sınır
apolo hoporlör
apdırık Abdurrahman
atkı başa alınan kalın baş örtüsü
ayşama dar akşama kadar

B
baarat baharat
bali bari
baklaa baklava
bakur bağkur
başını öv kına gecesinde türküler söylemek
belek düğüne davet emek amacıyla dağıtılan yazma, havlu gibi hediyeler
beranari ne iyi ne kötü
beter ed çok güzel iyi et
bet sev çok fazla sev
bıldır geçen yıl
bilader birader, erkek kardeş
bir apaz (hapaz) bir avuç
bucut küçük testi
boyunduruk
böğrek böbrek
börtle haşla
böyün bu gün
bulama koyun sütünün pişirilip koyu kıvama getiriliş şekli
buncalaynı buncılayın
buru kilim tezgahının bir bölümü
bükme bayata ait yöresel bir börek
bürde kırmızı ve siyah renklerde uzun etek

C
candırma jandarma
cayırdaklı fazla ses çıkaran
ceemdem cehennem
cember büyük yazma, yemeni
cemi(O) bütün
cığa tüyden yapılmış gelin başlığı
cığa vur gelin başlığı tak
cır cır fermuar
cizgi çiz haşhaş kabuğunu çiz
cizme dizi (altın için)
coşlu coşlu çoşkulu

Ç
çalaca(k) süte karıştırılan maya
çalca Bayat'ta bir tepe adı
çebiş çelimsiz keçi yavrusu
çencire tencere
çığ çalı çırpı
çığıt yüzdeki leke (gebe kadınlarda görülür)
çığla biriktir
çıtak kavgacı
çiğ sütün pişmeden önce alınan kaymağı
çinki çinko
çit el örgüsü yün çorap
çitlek çekirdek
çiyele fındık, fıstık gibi yiyeceklerin kabuklarını soymak
çöygün övüngen, böbürlenen

D
dağ tak
dağlağan ısırgan otu
dambaş(ı) dam üstü
dan tan
deg gal denk gel
deya işte
dınga toprakdan yapılmış yemek kabı
dırnık (dırmık) tırmık
dızık koş
dikayan kal ayakta kal
dilbent tülbent
dirgen
doğa (doğu) doğumdan sonra yapılan kutlama
doru doğru
donyağı hayvansal yağ
dudmaç-tutmaç mercimekle yapılan Bayat'a has yemek
güğen düven
dünna dünya

E
ebe babaanne,anneanne,nine
ecik (g) azıcık
eledip batır el edip durur
ellik eldiven
elleem her halde, galiba
eleşe-heleşe sohbet
entari elbise
esah mı? doğru mu?
esi ucu yanmış odun
eyer eğer
eysen eksen
ever evlendir

F
fan fan çok sessiz
fanıla sessizlikten inle
fanile kazak
fasille fasulye
feş felç
fide fidan
fiyet fiyat

G
ga artık
gadak kadar
gali artık
gapun gapansın ocağın sönsün
gara ganı kara kağnı, tahtadan yapılmış iki tekerlekli kağnı
garın işkembe
gaşşık kaşık
gatmer katmer, arasına yağ sürülerek yapılan yufka
gavecılıg kahvecilik
gay artık, bundan sonra
gayil ol razı ol
gayfe kahve
gedirge çadırın üstüne örtülen kıldan dokunmuş siyah örtü
gelinnik gelinlik
gısgıcır çok yeni
golanya kolanya
golçuk kolçak
göce dövülerek kabuğu soyulmuş buğday
gölle pişirilmiş göce
gömme kızgın külde pişirilmiş mayasız ekmek
göş gağnısı göç kağnısı
göynek iç çamaşırı
gözer büyük delikli elek
guduret kudret, Allah
guguk baş yalnız başına, bir başına
gumpil patates,gumpir
yulapa arpa buğday gibi tahıllar
guşane metal yemek kabı
güdük kadifeden dikilen uzun kollu yelek
güğüm ibrik

H
haggat hakikaten
hamali omuzdan bele kadar inen, çaprazlamasına takılan gimiş takı
hamır esiranı hamur sıyırmaya yarayan metal alet
hanardı Yavuz Sulatan Selim'in emriyle Hüsrev Paşa'ya yaptırılan İstanbuldan hacca giden sürre alaylarının ve hacılarının konakladığı hanın arkasında kalan mahalle
hatıl hayvanların su ve yemlerinin konulduğu beton ve ağaçtan yapılmış yerler
havla helva
havrız havuz
haym (a) üstüne hasır, pala örtülen çadır. alaçık
heng ed cümbüş yap
hepin hep kelimesinin iyelik şekli
herif kadınların erkeklere hitap şekli
hizan fakir
hodala iri somun
horanta aile halkı
horata şaka

I
ılgım salgım belli belirsiz
ıralanarak sallanarak
iralamak sallamak
ırza rıza
ısdar orta yer yaygısı

İ
ilan yılan
ileşberlik rençberlik/çiftcilik
ilisdir süzgeç
ilik düğme
ine iğne
issiz ıssız

K
kaat kağıt
kak kalk
kak damlarda oluşan kar birikintisi
kalbur büyük delikli elek
katırak katarakt
katkı karları itmeye yarayan alet
kepaze rezil
keya kahya
keyli sonra anlamında edat
kirkit kilim dokumada ipliğisıkıştırmak için kullanılan dişli ağaç
kocababa büyük amca
kocana büyük amcanın karısı
kotıra evin avlusunda bulunan, hayvanların ve yiyeceklerinin bulunduğu büyük yapı
köhtü köfte
köteya Kütahya
kuzu kulağı madımak
küc ağacı kücü: kilim tezgahının bir bölümü

M
manacak bahanecek
malik mahluk
mayanet muayene et
masarif masraflar
mayış maaş
meyil ver gönül ver
memnekat memleket
merdiman merdiven
mırın gırın et gönülsüz davran
miyendis mühendis
modelin modern
muddan bul bedava al

N
nakis aksi
narpız yabani nane
nevtin yakın gelsin ölümün yakın olsun

O
okla oklava

Ö
öğencek önlük
öğendere
öke öfke
öndüş öndünç
öysüz öksüz

P
paalı pahalı
pala bez parçalarından dokunan kilim
palaka plaka
palan pandıras derlenip toplanmaya vakit bulamadan
peşkir havlu
piriş pirinç
pişirgeç ekmek pişirmede kullanılan tahta bir araç
poşu
puskur sessizce ağla

S
sabın sabun
sadeyağ kaymaktan elde edilen yağ
sahan tabak
sayfata sahipata
sağan sahan
sal tabut
salıngaç salıncak
salçı salça
saş saç
sayı sahi
seap sevap
seggaşı Bayat'ta bir mahhale adı
senit üzerinde ekmek yapmak için kullanılan tahta alet
sevta ilk
seyirt koş
sındı makas
sıkma gömlek
sırfa sofra
sidik idrar
sila sıla
sosyat hostes,sosyetik
susa asfalt,yol

Ş
şabla kırda yetişen geniş yapraklı bir bitki
şartlar şart olsun yemin olsun
şemik ayak kemiği
şepit yufka
şindik şimdi
zini tepsi

T
takı çanta torba gibi eşyalar
tec (ş) yüksek kenarlı metal tepsi
teşir
tekarabacılık at arabacılığı
tiydirmek işemek
tomatiz domates
tuluk tulum
turluk kuru taştan örme, düz damlı çoban evi

U
uçkur lastik
urgan halat

Ü
ünne ünle, çağır
üzengi
v

varan gelen kilim tezgahının bir bölümü

Y
yaa hayır anlamında cevep
yaba
yağlıca semiz otu
yalkı demirden iki tekerleği olan hayvan koşulu araba
yassağ yasak
yav yahu
yavuklu nişanlı
yeğnil rahatla
yolma sapı orakla biçilmeyecek kadar kısa kalmış ekin
yu yıka
yuka yufka
yunur yoğur
yuvalak kırılmış göceden yapılan yöresel bir yemek

Z
zalım çok güzel anlamında
zaval zeval
zebil sefil
zebze sebze
zelve
zemeri zemheri, karakış
zere cünkü, şundan dolayı
zini sini,büyük tebsi

DEYİMLER
Ağız yapmak Numara ile istemez görünmek
Başa çıkmak Üstesinden gelmek
Kanı kaynamak Sempati duymak
Eli ayağı kesilmek Coşkudan uzak kalmak, yorulmak
Bire bin katmak İşittiklerini abartmak
Boyu yüklü Hamile
Gözü tutmamak Hakkında olumlu düşünmemek
Benzi sararmak Korkmak
El içine çıkamamak Başkalarından utanmak
Aklına dammak Aklına gelme
Sidik yarışı etmek Başkasıyla yarışmaya girmek
Suya götürüp susuz getirmek Kandırmak, aldatmak
Dilinde tüy bitmek Sayısız uyarılarda bulunmak
Ele bakım olmak Bakıma muhtaç olma hali
Kulp takmak Kara çalmak, iftira etmek
Goraf goraf Sıra sıra
O değilden Farkına varmadan, çaktırmadan
Göz ağartmak Birine sert bakmak
Ağız eğmek Başkasına minnet etmek
Önlü arkalı konuşmak İki yanlı konuşmak
Sapır buçuk Saçma sapan konuşmak