Gezginler, Evliya Çelebi’’yi aratmıyor!

Son yıllarda raflar, gezi kitaplarından geçilmiyor. Gazetecisinden yazarına, edebiyatçısından sanatçısına kadar pek çok kişi gezdiği gördüğü yerleri temaşadan çok yazma derdinde. Hal böyle olunca insanın aklına Evliya Çelebi ve gezginlerin yazdığı seyahatnameler geliyor. 

Evliya Çelebi gibi yollara düştük! Sanki ‘seyahat’e programlanmışçasına gezip duruyoruz. Gezmekle kalmayıp, gördüğümüz yerleri oturup yazıyoruz. İyi de oluyor hani! Aynı yerleri gezmek isteyen bizden sonraki gezginlere yol gösteriyor, mekan öğütlüyoruz. Boşuna dememiş atalarımız; “Yediğin içtiğin senin olsun bize gördüklerin anlat.” Aslında son birkaç yıla kadar gitiğimiz yerleri pek anlatmıyorduk. Ama şimdi hem yediğimizi içtiğimizi hem de gördüklerimizi anlata anlata bitiremiyoruz. Kitap rafları gezi kitaplarından geçilmiyor. Yurtiçi kadar yurtdışı gezilerinin de çok talep gördüğü günümüzde gezi kitapları neredeyse başucu kitapları arasında yer alıyor. Edebiyatçısından gazetecisine, yazarından sanatçısına kadar pek çok kişi gezdiği, gördüğü yerleri temaşadan çok kaleme dökme derdinde.

İyi bir gezi kitabı tarihî ve coğrafî bilgilerle birlikte yazarın ince gözlemleriyle de hayat bulur. Eskiden bu işi sadece gezginler ve edebiyatçılar yapmış ve eserlerini seyahatname başlığı altında toplamışlar. Son dönemde ise Cengiz Çandar’dan Mehmet Yaşin’e, Çağatay Demir’den Serdar Turgut’a, Ara Güler’den Çetin Altan’a, Işıl Özgentürk’ten Meltem İnan’a kadar pek çok gazeteci ve televizyoncu gezip gördüğü yerleri kitaplaştırdı.

Bilinen ilk Türk gezi kitabı olarak kimi kaynak Seyyid Ali Reis’in Miratü’l-Memalik adlı eserini, kimi kaynak ise Gıyaseddin Nakkaş’ın Çin yolculuğunu anlatan “Acaibü’l Letaif”ini gösteriyor. Seyyid Ali Reis kitabında Portekiz, Afganistan, Buhara ve Maverahünnehir yoluyla Edirne’ye ulaşmasını anlatır. Yine Katip Çelebi, Cihannüma adlı eserinde Osmanlı ülkesinin pek çok şehrini kelimeleriyle resmeder. Fakat bizim gezi yazısı hele seyahatname deyince aklımıza tek bir isim gelir; Evliya Çelebi ve hem Osmanlı topraklarını hem de Avusturya, Habeşistan, Mısır ve Dağıstan gibi ülkeleri anlattığı on ciltlik Seyahatname’si. Gezi kitaplarının ilklerinden biri de Marco Polo’nun yolculuklarını anlattığı kitaplar. Yine Arap Gezgini İbn Batuta, Anadolu, Maveraünnehir ve Horasan’ı eserlerinde çok güzel anlatıyor. Piri Reis’in “Kitab-ı Bahriye”si ise Akdeniz’i güzel bir şekilde resmediyor.

Çelebi’nin son durağı Mısır

Evliya Çelebi’nin gezip gördüğü yerleri anlattığı 10 ciltlik Seyahatname isimli eserinin 10. cildi Yapı Kredi Yayınları tarafından yeniden basıldı.

Türk kültür tarihi ve gezi edebiyatı açısından önemli bir isim olan Çelebi, 10. ve son eserini Mısır gezisine ayırmış. Diğer 9 ciltte olduğu gibi Evliya Çelebi’nin gözünden izlenen olaylar; yalın, duru ve zaman zaman fantastik bir biçimde ve halkın anlayacağı bir dilde anlatılıyor. Mısır’ın coğrafî özellikleri, askerî ve idarî yapısı, şehirleri, camileri, tekkeleri, esnafları, ünlü kişileri ve daha şaşılacak pek çok şey Evliya Çelebi’nin mizah diliyle anlatılmış. Mısır’ın büyük şehirlerinden Nil Nehri boyundaki köy ve kasabaları, en önemlisi Sudan’ı ve burada yaşayan ve fazla gelişmemiş kabileleri anlatan Evliyâ Çelebi için bu ülkelerin Türkçedeki ilk tanıtıcısı demek yanlış olmasa gerek.

Kitabın önemli bir özelliği de Mısır üzerine yazılan ilk monografilerden biri olması. 10. cildin yayın editörü Sabri Koz’a göre Mısırlılar, Evliya Çelebi’ye böyle bir kitap hazırladığı için minnet duymalılar. YKY 10. cilde aslına ve özgün diline müdahale etmeden yayına hazırladığı için de diğer basımlardan ayrıcalık taşıyor. Ve ilk kez bir yayınevi Seyahatname’nin bütün ciltlerini bu sayede basmış oldu. Ayrıca Türk dili üzerine ülkemizde yaptığı araştırmalardan tanıdığımız Robert Dankoff gibi tüm dünyanın takdir ettiği bir bilim adamı, kitabı yayına hazırlayanlar arasında. (Seyit Ali Kahraman - Yücel Dağlı’nın emeklerini de unutmamak gerek)

Yeniden yayınlanan bazı seyahatnameler

Gıyaseddin Nakkaş - Acaibü’l-Letaif

Seyyid Ali Reis - Mir’atül-Memalik

Katip Çelebi - Cihannüma

Piri Reis- Kitab-ı Bahriye

Joseph De Tournefort - Tournefort Seyahatnamesi

Alexander William Kinglake - Eothen Bir Oryantalistin Doğu Seyahatnamesi

Ahmet Haşim - Frankfurt Seyahatnamesi

Mustafa Sait Bey - Avrupa Seyahatnamesi

İbn-i Battuta - İbn-i Battuta Seyahatnamesi

Josephus Grelot - İstanbul Seyahatnamesi

Seyyah Mehmet Efendi - Asya-yı Vusta’ya Seyahat

Ömer Lütfi - Ümitburnu Seyahatnamesi

Abdurrahman Efendi - Brezilya Seyahatnamesi

Mehmet Hurşid Paşa - Seyahatname-i Hudud

Pierre Loti - İsfahan Seyahatnamesi

İbn Fazlan - Seyahatname

Nabi - Hicaz Seyahatnamesi

Taitbout De Marigny - Şövalye Taibout De Marigny’in Çerkesya Seyahatnamesi

Şirvanlı Ahmet Hamdi Efendi - Seyahatname

Gerard De Nerval - Doğu’ya Yolculuk

Edmondo De Amicis - İstanbul

Salomon Schweigger - Sultanlar Kentine Yolculuk

Marco Polo - Dünyanın Hikaye Edilişi

Kristof Colomb - Seyir Defterleri Keşif Yolculukları Günlüğü


Yazarların gezi kitapları

Çetin Altan - Bir Uçtan Bir Uca

Abdi İpekçi - Dünyanın Dört Bucağından

Cengiz Çandar - Benim Şehirlerim

Serdar Turgut - Şahsi Bir New York Biyografisi

Cihan Okuyucu - Göz Gördü, Kalem Yazdı

Mehmet Yaşin - Uzakname

Murat Belge - Başka Kentler, Başka Denizler

Buket Uzuner - Bir Siyah Saçlı Kadının Gezi Notları Işıl Özgentürk - Büyülü Bir Yolda

Nesteren Davutoğlu - Afrika Defteri

Ara Güler, Fatma Mansur - Dün Bugün Bodrum Çağatay Şahin- Çağatay Yolda

Şerif Ali Tekalan - İsviçre’den Moğolistan’a

Meltem İnan - Anı Koleksiyoncusu

Haluk Şahin - Bozcaada Kitabı

Nasuh Mahruki - Bir Dağcının Güncesi

Yavuz Bülent Bakiler - Üsküp’ten Kosova’ya