Afyonkarahisar

Siz hiç Kubat’ın sazını, Anadolu ezgilerini dinlediniz mi? Ekseri TRT’de çıkar. Geçen gün TV8’de bir programda idi. Sazı ile sözü ile yine döktürdü. Yılbaşı konseri yazımda klâsik batı müziğine methiye düzen bendenizin halk türkülerini de sevmesi belki tuhafınıza gidebilir. Hiç gitmesin, bu toprağın çamuru ile yoğrulmuş bir insanın kendi benliğinden fışkıran ezgileri sevmesinden daha doğal ne olabilir ki? Neyse, konumuz müzik değil; konumuz ilginç ve güzel kentimiz Afyonkarahisar.

Kubat, Belçika, Anvers’de doğmuş ama kökü Afyonkarahisar – Emirdağlı. TV8’de ‘Zalim poyraz’ı, ‘Bacılar içinde gülüm var benim’i, ‘Emirdağda vardır selvi sırası’nı damardan söyledi. Afyonluları, Emirdağlıları severim. IQ’ları yüksektir, matematik kafaları vardır, ateş gibi çocuklardır. Ben de yarı Afyonkarahisarlı sayılırım. İlkokul ve ortaokulu orada okudum. Kadınana İlkokulundaki aydınlık kafalı Cumhuriyet öğretmenlerinden, Haydar Koçer’i, Oğuz Beyi, başöğretmen Mehmet Keskin’i unutamam.

Afyonkarahisar, Anadolu’nun kadim, köklü kentidir. İlk yerleşimi M.Ö. 7000’li yıllara uzanır. Bildiğimiz kadarı ile kenti kuranlar Hititlerdir. Daha sonra, Frigya, Kimmer, Lidya, Helen, Bergama Krallığı ve Roma egemenliğini yaşamış, XIII. yüzyılda Anadolu Selçuklu kenti olmuş, Sahip Ata Oğullarına ‘Karahisar-ı Sahip’ ismiyle başkentlik yapmıştır. Daha sonra Osmanlı’nın önemli bir kenti olmuş, Fatih’in sadrazamlarından Gedik Ahmet Paşa gibi değerlerle Osmanlı’ya hizmet etmiştir. 1920 – 22 arası Yunan işgalini yaşamış, 27 Ağustos 1922 günü saat 17’de kurtulmuş, Mustafa Kemal Paşa karargâhını burada kurmuştur. Artık Türkiye Cumhuriyeti’nin bir il merkezidir.

Yüksek trakit kaya üzerine kurulmuş kadim ‘Karahisar’ (Kale), Afyonkarahisar’ın simgesi olmuştur. Ulu Cami, Kubbeli, Kâbe ve Ak Mescit gibi Selçuk eserleri; Gedik Ahmet Paşa Cami ve Külliyesi, Mısrî, Çavuşbaşı, Otpazarı camileri, Mevlevi dergâhı, İmaret, Kadı hamamları gibi Osmanlı eserleri kentin geçmişine tanıklık ederler. Hıdırlık tepesi ve Kale eteklerindeki Osmanlı yerleşimleri, arazi eğimine uygun, birbirine paralel sokakları, ızgara planları ile birer uygarlık anıtıdırlar. Evler, yöre iklimi gereği olarak bitişik nizamda inşa edilmiştir. Evlerin zemin katında taşlık, etrafında kiler, mutfak, samanlık, ahır; orta katında alçak tavanlı, küçük pencereli kış odaları; üst katında yüksek tavanlı, şahnişli, ferah odalar, odalarda yüklük ve gusülhaneler bulunur. Evler, zemin kat duvarları taş, üst katlar hımış tabir ettiğimiz ahşap karkas arasına kerpiç dolgulu ve sıvalı olup ahşap çıkma ve müzeyyen tavanları ile Türk sivil mimarisinin en güzel örneklerindendir. Bütün bu yapılar, sokakları ve yerleşme planları ile beraber, Afyonlunun gözü gibi bakması gereken kent değerleridir.

Cumhuriyet dönemi Anadolu il merkezlerinde, birer Atatürk Bulvarı, birer Cumhuriyet Meydanı, birer Atatürk anıtı bulunur. Bunların hepsi Afyonkarahisar’da da vardır. Ancak buradaki anıt, ‘Zafer Anıtı’dır ki yurdumuzdaki Cumhuriyet dönemi anıtları içinde İstanbul – Taksim anıtından sonra gelen ikinci güzel anıttır. Alman yontucu Heinrich Krippel’in eseridir. O dönemde yapılmış resmi binalarda, Atatürk’ün silâh arkadaşı, İstiklâl Mahkemeleri Reisi, Afyonkarahisarlı Ali Çetinkaya’nın ismine de rastlarsınız. Afyon Garı da Türkiye demiryolları politikasının uygulayıcısı olan bu bakanın eseridir. Esasen kentin Osmanlı’dan beri İstanbul, Konya ve İzmir’le demiryolu bağlantısı vardı. Ama Afyonlu, İzmir’e daha bir sempati ile yaklaşır. Zaten şivesi de Ege şivesini andırır.

Kentin tarihinden de anlaşıldığı gibi eski Afyonkarahisarlı ailelerde, geçmişin birikiminden gelen bir kentsoyluluk vardır. Eski aileler, tahıl, haşhaş üretimi ve ticaretini yaparlar, evlerinde sığır beslerlerdi. İsminden Sultan Abdülmecit döneminde yerleşime açıldığı anlaşılan Mecidiye Mahallesine ise eski göçebe aşiretler, ‘yörükler’ iskân edilmiştir. Yörükler, dürüst ve su katılmadık Türkmenlerdir. Koyun, sığır yetiştirir ve ticaretini yaparlardı. Bu mahallede az da olsa Boşnak ve Çerkez göçmenlere de rastlardınız. ‘Uzun Çarşı’da hemen her çeşit tüketim malları satılır; pazara gelen köylü, giyim – kuşam ve diğer ihtiyaçlarını ‘Bedesten’ ve ‘Yemeniciler İçi’nde bulabilirdi.

Afyonkarahisarın yerlisi olan ailelerin çocukları okudular, çeşitli mesleklerde yurda ve dış ülkelere dağıldılar. Kentte kalanlar yeni işler kurdular, kenti geliştirdiler. Ancak yukarda bahsettiğim güzel evlerde otururlarken son yıllarda modern apartmanları tercih eder oldular. Hızla gelişen bu modern mahalleler, ne yazık ki yerel karakterden uzak, yurdun hemen her yerinde rastlanan basmakalıp planlı konutlardan oluşuyor.

Afyonkarahisar’dan bahsederken Süleyman Gönçer’i anmazsak eksik kalırız. Süleyman Bey, İscehisar’lı bir köylü çocuğu. Karınca kararınca okumuş bir ilkokul öğretmeni. Ama kendini öyle yetiştirmiş ki, bir eski eser uzmanı olmuş; Gedik Ahmet Paşa Medresesinde Arkeoloji Müzesi’ni kurmuş. 1933’teki kuruluşunda 160 eserlik müze envanterini, İngilizlerle gittiği Ayazin ve Kusura kazıları buluntuları ile 3000 parça esere çıkartmış. Yerel gazeteye yazı da yazan rahmetli bizim ev sahibimizdi. Oğlu Mehmet Doğan Gönçer en yakın arkadaşım, yeni deyimle kankamdı.

Diğer bir kahraman, Afyon Lisesi Fransızca hocası Edib Âli Bâki’dir. Tertiplediği tiyatro, konser, konferans gibi etkinliklerle kentte kültür ortamı yaratabilen insandır. Halkevi sahnesinde öğrencilere Atıf Kaptan yönetmenliğinde tiyatro yaptırır, henüz amatör olan Nezahat Bayram’a halk türküleri, terzi Cemal Altıniğne ve arkadaşlarına alaturka konserler verdirtir, Afyonlu şair Osman Atilla’ya şiirler okutur, edebiyat ve tarih öğretmenleri ile tartışmalı toplantı ve konferanslar tertiplerdi. Hepsi nur içinde yatsınlar.

Dönem değişti; bunların hepsi çok gerilerde kaldı. Bilmem artık yeni nesilde eski güzel gelenekler devam ediyor mu? Karahisara, Kaleye çıkıp dilek dileyenler var mı? O zamanlar evde kalmış genç kızlar Kaleye çıkar ve şöyle ünlerlerdi. (Ünlemek yüksek tonda seslenmektir): ‘’Ahtı ı ı ı ım, baht ı ı ı ım, altın tahtı ı ı ı ım, gelin olmak vahtı ı ı ı ım’’. Derler ki haftaya kalmaz, kızın kısmeti çıkarmış. Bir de Kaleye çıkan bir yabancı 7 yıl Afyon’dan ayrılamazmış.

Ya o güzelim düğünler, o güzelim kına geceleri yapılıyor mu acaba? ‘’Kınası karılır tasta / Oğlan evi pek havasta / Kız anası kara kara yasta / Kızımız gidiyor, nazımız gidiyor / Bu gün de akşamlık akşamlık’’. Gelinler oynuyorlar mı? ‘’Hacı Osmanın gelinleri çift oynar anam çift oynar’’, ‘’Hazin hazin gir kapıdan / Sensin gönlümü avudan / Onayışı, ırlanışı / Del etti beni aman amman kül etti beni’’

Afyonkarahisarın hovardası da boldu. Ama karda yürür, izlerini belli etmezlerdi. Açık verenlere ise şarkılar düzülmüştür: ‘’Oy çiftetelli / Meşrebi belli / Bir yar sevdi / O da terelelli’’, ‘’Örenbağın erken gider sığırı / Açıkbaşın Mehmet tıraturcu Havvanın kırığı aman’’, ‘’Bir kahpenin uğruna / İki araba dört at yedirdi’’ gibi şarkılar. Fotoğrafçı Hulusi Çağlayan, âşık olduğu Hamiyet Yüceses’in Afyonda faytona binerken çektiği resmini artık kimseye gösteremiyor. Zaten zavallı, evinde imbikten kaçak rakı çekerken basıldı ve hayatı karardıydı ya neyse. Artık Oruçoğlu’nun bahçe sinemasına revü grupları getiren gazeteci ve organizatör Bozkurt da yok.

Çok şükür ki İkbal Lokantası devam ediyor. Acaba iki duvarı kaplayan boy aynaları hâlâ duruyor mu? Ve de kaymaklı vişne ekmeği yapıyorlar mı? Piyasada Cumhuriyet, İpek ve İkbal sucukları var ama sucuğa lezzet veren bir miktar deve eti katılıyor mu acaba? Kaymaklar dombay, camız sütünden mi yapılıyor? Şekerci Salih’in keşfi kaymaklı şekerlerin yapımı devam ediyor mu? Bilmiyorum ama Afyonlu arkadaşlarımın getirdiği ağzıaçık böreğini, mercimekli bükmeyi, haşhaşlı ekmeği hâlâ yiyebiliyorum.

Bir de şunu biliyorum ki eski haliyle çok ilkel şartlarda olan Gazlıgöl, Gecek, Hüdai, Sandıklı, Ömer kaplıcaları modern tesis ve otellere kavuşmuş. Kentin içinde de güzel oteller yapılmış. Artık kentin üniversitesi de var. Anadolu’nun bu çok önemli kentini görmediyseniz eksik kalırsınız. Ne yapın edin, gidin görün.

yerguvenc@gmail.com