Camilere isim koymak

Büyük Fransız düşünür ve yazarı Voltaire (1694 – 1778), bağnaz ruhban sınıfını ve kilise dogmalarını kıyasıya hicvederdi. Buna karşın ateist değil, ancak deist olarak nitelenebilirdi. Yani Tanrıya inancı vardı. Hali vakti yerinde olan düşünür, yerleştiği Ferney kasabasında yaptığı birçok ev ve tesisle beraber bir de kilise inşa ettirdi. Kilise kapısının üzerine ne yazdırdı dersiniz? ‘’Bu kilise sadece Tanrıya adanmıştır’’. Bu özdeyişi ile ruhban sınıfının nitelendirdiği ve Hıristiyanlıkla özdeşleştirdiği aziz isimlerinin pek çok kiliseye verilmesini protesto etmiş oluyordu. Bilirsiniz Voltaire, ‘’Söylediklerinizle mutabık değilim; ama bunları söyleme hakkınızı ölesiye savunurum’’ özdeyişinin de sahibidir.

Artık cami isimlerine dönebiliriz. Camilere ‘’Allah’ın evi’’ sıfatını yakıştırırız. Ne var ki pek çok cami, ister sultan, hanedan mensubu veya devletli olsun, ister halktan bir bağışçı olsun, onu yaptıranın ismini alır. Tabii cami yaptıran da bundan kendine bir nevi öğünme payı çıkarır ve isminin sonsuza dek anılmasını temenni eder.

Müslüman Arap dünyasında, Kudüs’te Kubbet’üs Sahra Camiini yaptıran Halife Ömer, camiye kendi adını koydurmaya tevessül etmemişti. Ömer Camii ismi evvelâ Haçlılar tarafından anılmış, daha sonra Müslüman çevrelerce benimsenmiştir. Şam’daki Emeviyye Camii, Kahire’deki İbn-i Tulun Camii, yaptıran emir ve sultanların isimleriyle değil, hanedanlarının isimleriyle anılmaktadır. Kahire’de yaptırdığı camiye kendi ismini veren ilk sultan, Sultan Hasan olmuştur (1362). Yine Kahire’deki Mehmed Ali Paşa Camii de Osmanlı’ya isyan eden ve Hıdiv unvanını alan valinin adını taşımaktadır (1871).

Anadolu Selçuklu sultanlarından yaptırdığı camiye ismini veren sultan, sadece Alâaddin Keykûbat olmuştur. Diğer önemli Selçuklu camileri, örneğin Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Erzurum Çifte Minareli Cami ve Medresesi, Konya Çifte Minareli Gök Medrese ve Camii, Konya İnce Minareli Camii ve Medresesi ve benzerlerinde bânisi olan sultan isimlerine rastlanmaz. Selçuklunun bir özelliği de yaptıkları dini yapıya eğitim veya sağaltım tesislerini eklemeleridir. Bu güzel gelenek, Osmanlı’da külliyelerle devam edecektir.

Osmanlı döneminde İstanbul’un fethine kadar geçen süre içinde yapılan İznik ve Bursa Yeşil Camileri, Bursa Ulu Camii, Edirne Üç Şerefeli Camii gibi önemli camilerin hiç birisi, yaptıran bey ve sultanların adları ile anılmazlar.

İstanbul’un fethinden sonra inşa edilen camilerle, yaptıranın ismiyle anılma dönemi başlamıştır. Örneğin, Fatih Camii, Bayezid Camii, Yavuz Selim Camii, Süleymaniye Camii, Edirne Selimiye Camii, Sultanahmet Camii, Hamid-i Evvel Camii, Nuru Osmaniye Camii, Hamidiye Camii gibi sultan isimlerini alan selatin camileri inşa edilmiştir. Bu camiler yanında, vefat eden Şehzade Mehmed adına yapılan Şehzade Camii, Haseki Hürrem Camii, Mihrimah Sultan Camii, Cihangir Camii, Pertevniyal Valide Sultan Camii gibi hanedan mensuplarının isimlerini alan camiler yapılmıştır. Osmanlı’nın üst düzey görevlileri, devletlileri de tek minareli olmaları dışında selatin camilerine yakın büyüklük ve mimari değerde inşa ettirdikleri camilere kendi isimlerini vermişlerdir. Sokullu Mehmed Paşa, Rüstem Paşa, Sinan Paşa, Zal Mahmut Paşa, Koca Mustafa Paşa, Hekimoğlu Ali Paşa gibi sadrazamlar, vezir Şemsi Paşa, kaptan-ı derya Kılıç Ali Paşa gibi isimler de yaptırdıkları camilere kendi isimlerini verme cazibesine kapılmışlardır.

Yaptırdığı camilere ismini verdirmeyen, tevazu sahibi bir padişah vardır: III. Mustafa. İstese pekâlâ Sultanmustafa adını verebileceği cami, sadece Laleli Camii olarak anılmaktadır. Padişah, Lâleli Babaya duyduğu hürmetle yaptırdığı camiye onun ismini vermekle yetinmiştir. Keza Kadıköy İskele Camii ve Ayazma Camii de Sultan III. Mustafa tarafından yaptırılmıştır. Fatih Sultan Mehmed, mimar Atik Sinan’a yaptırttığı Fatih Camiini beğenmemiş, getirttiği mermer sütunları kestirttiği ve camiyi Ayasofya ile yarıştıramadığı için gazaba gelmiş ve mimarın elini kestirmiş, bir rivayete göre de zindanda idam ettirmiştir. Nitekim 1766 depreminde çöken Fatih Camiini yeni baştan inşa ettiren padişah da Sultan III. Mustafa’dır.

III. Murad’ın eşi ve III. Mehmed’in anası Safiye Sultan’ın Eminönü’nde başlattığı, Turhan Sultan’ın tamamlattığı cami, Yeni Cami adıyla anılır. İsim vermeksizin Valide Camii de denir. Keza Osmanlı’nın son yıllarında Sultan II Mahmud’un yaptırdığı Nusretiye, Bezm-i Âlem Valide Sultan’ın başlayıp Sultan Abdülmecid’in tamamladığı Dolmabahçe, yine Sultan Abdülmecid’in yaptırttığı Ortaköy camileri, yaptıran sultanın ismini almayan camilerdendir.

İslâm’da, hali vakti yerinde olmayanların yaşam için zorunlu masraflarını kısarak, cennet kapılarının kendilerine açılacağı umudu ile cami inşa etmeleri caiz değildir. Eyüp semtinde bir Sankiyedim Camii vardır ki çevre cemaati bu camiye fazla rağbet etmezler.

Cumhuriyet döneminin lâiklik ilkesi, devlet hazinesi ödenekleriyle cami yapımına son vermiştir. Buna karşın, kurulan cami yaptırma dernekleri, halktan topladıkları bağışlarla cami inşa ettikleri gibi zengin kişi ve aileler de hayrat olarak pek çok cami inşa etmişler ve pek çoğu bu camilere kendi isimlerini vermişlerdir. Son yapılan camilerden Karacaahmed Mezarlığı içindeki Şakirin Camii, yaptıran ailenin ismiyle anılmaktadır ki bunu da normal karşılamak lâzımdır.

Cumhuriyet döneminde devlet büyüklerinin ismini alan cami var mıdır, ben anımsamıyorum. İnternet sayfalarında birkaç tane Atatürk isimli camiye rastladım. Tabii bunlar Atatürk’ün haberi dışında, belki de vefatından sonra verilen isimler olmalıdır. Keza İsmet İnönü, Celal Bayar, Adnan Menderes gibi devlet erkânının isimlerini camilere vermek hiçbir zaman söz konusu olmamıştır.

Son yıllarda Ataşehir’de inşa edilen camiye Mimar Sinan ismi verildi. Koca Sinan mezardan başını kaldırıp baksaydı -diyecektim ama ne yazıktır ki rahmetlinin kafatası kayıptır- ve de adına yapılan kötü taklit camiyi görseydi acaba ne derdi? Ne diyecek, özgün eserlerini kuşa çevirenlerle dalga geçerdi.

Yukarıda lâiklik ilkeleri gereği devlet hazinesi ödenekleriyle cami yapımına son verildiğini yazmıştım. Bu kerre, Diyanet İşleri Başkanlığının devlet bütçesinden aldığı ödenekle Ankara’da yeni bir cami inşa ettiğine tanık oluyoruz. 35 milyon TL’ye mal olan iki minareli camide asansör, yürüyen merdiven, eşya koruma sensörü gibi çağdaş elemanlara yer verilmiş. Halk, şimdiden protokol camisi ismin vermiş. Peki, caminin ismi ne olmuş? Ahmet Hamdi Akseki Camii olmuş. Ahmet Hamdi Akseki, 1947-1951 yıllarının Diyanet İşleri Başkanıdır. Ne var ki internetten öğrendiğim kadarı ile yazdığı ‘’İslâm Dini, İtikat, İbâdet ve Ahlâk’’ adlı Diyanet yayını eserinde ve diğer bazı yayınlarında Sünni-Hanefi İslâm’a yer veren, Nusayrîlik, İsmailîlik, Alevîlik, Bektaşilik gibi İslâm’ı değişik yorumlayan inançları yeren, tarafgirâne bir üslûp kullanmış, özellikle ‘’kızılbaşlar’’ı aşağılamış bir başkanmış. Her inançtaki halkın vergileriyle yapılan camiye verilen bu isimle, Diyanet İşleri Başkanlığının ‘’mezhepler üstü’’ olma iddiası zedelenmiş olmuyor mu? O zaman, yeni camiye verilen isim isabetli bir seçim değil.

Osmanlı’nın en büyük selatin camilerini, Süleymaniye ve Sultanahmet gibi camileri rahatlıkla içine alacak büyüklükte planlanan, battal boy Çamlıca Camisinin inşaatına da başlandığını gazetelerden öğrenmiş bulunuyoruz. Bu safhadan sonra caminin mimari kalitesi üzerinde duracak değiliz. Olan olmuş, biten bitmiş. Artık bundan 50 yıl sonraki sanat ve mimarlık tarihçileri ilgilensinler ve saçlarını başlarını yolsunlar. İnşaat bittikten sonra camiye ne isim verilecek acaba? Henüz kimseden bir ses çıkmıyor.

Camilere isim koyma konusunda sizlerin ne düşündüğünüzü bilmiyorum. Fikrimi sorarsanız, yaptırdığı kiliseyi sadece Allah’a adayan Voltaire’den yanayım.

Sırası gelmişken biraz da son yıllarda yapılan ve muhafazakâr çizgiler içeren camilerden söz edelim.

Gidişata bakılırsa, Osmanlı taklidi camilerin yapımı her halde bundan sonra da devam edecek. Bakınız Diyanet İşleri Başkanı Sayın Mehmet Görmez neler söylemiş: ‘’Cumhuriyet dönemine özgü cami mimarisi geliştiremedik. Mimarlar 80 yıl boyunca camilere küstü’’ demiş. Bu sözü ile İzmirlilere yaptığı gaftan sonra, bu kez de mimarları itham eden bir gaf daha yapmış oluyor. Açıkçası bu mimarlar dinsiz-imansız diyemiyor da bin dereden su getiriyor.

Sayın Başkan! Her halde bilirsiniz, eski bir söz vardır: ‘’Marifet iltifata tâbidir’’. Camilere küsenler mimarlar değil, mimarlara küsenler cami yaptıranlardır. Çünkü cami yaptıranların kafalarındaki cami imajı, kubbeli ve kemerli Osmanlı camisidir. Bu imaj kafalarda olduğu sürece, mimarlar ağızlarıyla kuş tutsalar çağdaş cami projelerini sizlere kabul ettiremezler.

Şüphesiz ki XVI. yüzyıl Sinan ve diğer Osmanlı camilerinin her biri kesinkes birer şaheserdir. Ne var ki ilgililer, o mimari üslûbu dönemimizde de tekrar etmenin, o zamandan bu yana bir arpa boyu bile yol alamadığımız anlamına geldiğini, bunun da bir kültür ve sanat yozlaşması olduğunu, bu yüzyılın malzeme olanakları, teknolojisi ve mimari anlayışına göre çağdaş projeler yapılması gerektiğini kabul edemiyorlar. Tek tük yapılan çağdaş cami mimarisini eski Osmanlı mimarisi ile mukayese ediyor ve bir idefiks içinde çağdaş projeleri beğenmiyorlar.

Örnek mi istiyorsunuz? Mimar Vedat Dalokay’ın çağdaş olanakları kullanan eseri olan Ankara Kocatepe Camisinin temellerini dinamitleyip yerine eski Osmanlı tipi cami yaptıranlar bunlardır. Ne var ki o proje ile aynı ilkeleri içeren aynı mimarın projesi, Pakistan’da, İslâmabat’ta yapılmış, dünyanın ilgisini çeken ve çok takdir toplayan bir cami olmuştur. Keza Mimar Behruz Çinici eseri TBMM Camisini de kafalarındaki cami imajına uymadığı için beğenmeleri mümkün değildir.

Bu ortamda çağdaş cami mimarisinin gelişmesi olanak dışıdır. Çağdaş mimarideki camilerin inşası ve güzel eserler verilebilmesi için muhafazakâr sanat anlayışının terk edilmesi, çağdaş sanat ve mimarlık kültürünün öğrenilmesi ve benimsenmesi gerekecektir.

yerguvenc@gmail.com