Minareler (I)

Fas’ta Meknes kentinde çöken minare çağrışımı, minareler ve minarelerdeki çökme konusuna eğilmeme neden oldu. Bu yazıda kısaca minarelerin geçmişi ve de ülkemizde yeni inşa edilen bazı minarelerin deprem veya fırtına sonucu devrilmesi, buna karşın klâsik Osmanlı minarelerinde böylesine ani devrilmelere rastlanmaması nedenleri üzerinde durmak istiyorum.

‘Minâre’, Arapça ‘nûr’dan geldiğine göre, mecâzî anlamda çevreyi aydınlatan, fiiliyatta okunan ezanı çevreye yayan bir mimari eleman anlamına geliyor. Hz. Muhammed döneminde, Bilal-i Habeşî’nin ilk ezanı okuduğu yerin bir set veya dam üstü olduğunu, Dört Halife dönemi camilerinde bizim anladığımız anlamda minarelerin bulunmadığını biliyoruz. Bu günkü anlamı ile ilk minare, Hz. Peygamber’in vefatından neredeyse yüz yıl sonra, Emevîler döneminde ortaya çıkacaktır. Hz. Ömer’in başlattığı, Emevî Halifesi Velid döneminde (705-715) tevsi edilen ve de değerli taş ve altın kaplamalarla zenginleştirilen Kudüs’teki Kubbe-tüs Sahra’da dahî minareye gereksinim duyulmamıştır. Şam’daki Saint Jean kilisesinin 710 yılında camiye dönüştürülmesi(?) veya temelleri üzerine inşa edilmesi(?) ile oluşan Ümeyye Camii’nin iki yanındaki çan kulelerini andıran kuleler üzerinde sonradan eklenmiş intibaı veren minare petekleri görülür. 732 yılında inşa edilen Tunus Zeytûne Camii’ni, ilk minareli cami sayabiliriz(?). Bu camiden sonra kare prizma formundaki Emevî ve Endülüs Emevî üslûbu minareler devam eder. Görülüyor ki, cemaat sayısı arttıkça ve mahalleler büyüdükçe ezanın yüksek noktadan okunması ile kişilere ulaşılabilme zorunluluğu, minare elemanını yaratmış bulunmaktadır. Kare plan üzerine oturan, kare prizma kitleli minareler, örneğin Endülüs’te Emeviler döneminde Kurtuba (Cordoba) Büyük Camii’nde, Tavaif-i Mülûk döneminde İşbiliyye (Sevilla) Büyük ve Giralda camilerinde, Gırnata (Granada) camilerinde; Kuzey Afrika, Mağrip’te, Keyrevan, Tunus, Telemsan, Merakeş, Meknes gibi kentlerde devam etmiştir.

Merakeş Camii prizmatik minaresi

İlk daire planlı, silindir kitleli minareyi, Samerra Ulu Camii’nde görüyoruz. Bu minare, 33 x 33 metre ebadında kare taban (subasman) üzerinde 27 metre çaplı daire plan üzerine oturmakta, silindir kitlenin dışını saran spiral rampanın her bir dolanışında minare çapı küçülerek 55 metre yüksekliğe ulaştığında 7 metre çaplı petekle son bulmaktadır.

Samarra'nın spiral minaresi

Mısır, Kahire’de İbn-i Tulun Camii minaresi, yüksekliğin 1/3’ü kare prizma, 1/3’ü sarmal silindir, 1/3’ü dairesel silindir kitlesi ile ilginç bir geçiş dönemi mimarisi sergilemektedir. Yine Kahire’de El-Ezher, El-Hâkim, Sultan Hasan, Kayıtbay camilerinde çokgen prizma ve silindir kitleli minarelere rastlıyoruz.

Kahire, İbn-i Tulun Camii minaresi

İran’da, İsfahan Mescid-i Şah’da olduğu gibi birçok camide, taç kapının iki yanında yükselen çifte minare ve şerefeler yer almaktadır. Aynı sistem minareleri Anadolu Selçuklularında görüyoruz. Erzurum ve Sivas medreselerindeki çifte minareler, İran asıllı taç kapı ve çifte minare sisteminin devamı mahiyetindedir. Selçuklu, Niğde Alâeddin Camii’ndeki kalın çaplı silindirik minareden sonra, Afyonkarahisar’da burma çinili, Konya İnce Minareli Cami’de isminden de anlaşıldığı gibi ince ve yüksek minareler yapmaya başlamıştır.

Sivas Çifte Minareli Medrese

Osmanlı, Bursa’da Yeşil Cami’deki bir, Ulu Cami’deki iki minareden sonra, Edirne’de dört minaresi bulunan, bir minaredeki üç şerefeden adını alan Üç Şerefeli Cami’de önemli yol almıştır. Bu cami minarelerinde doğu yöndekiler baklavalı ve çubuklu, kuzeybatı yönündeki burmalı, güney yönündeki kırık zikzak çizgiler içerir. Bu son minare, üç şerefeli olup her bir şerefeye üç ayrı merdivenle çıkılır. Bu minare, 71 metre yüksekliğindeki Selimiye’den sonra 68 metre ile Osmanlı’nın ikinci yüksek minaresi olmuştur.

Edirne Üç Şerefeli Camii

Minareler, cami kitle ve kubbesi ile olan ilişki açısından en uyumlu oranlara Mimar Sinan eserlerinde kavuşmuştur. Mimar Koca Sinan’ın Şehzade Mehmed Camii’nde girişe göre sağında ve solunda iki eşit minare, Süleymaniye Camii’nde ana cephenin iki yanında üçer şerefeli, revaklı avlu girişinin iki yanında ikişer şerefeli minare bulunur ki, minareler arasındaki yükseklik farkları, ana kitle ile orantılı bir kompozisyon oluşturmaktadır. Vesikalarda rastlanmamakla beraber, Süleymaniye Camii’ndeki dört minarenin Sultan Süleyman’ın, İstanbul’un fethinden sonraki dördüncü, toplamdaki on şerefenin onuncu Osmanlı padişahı olmasını simgelediği anlatılır.

Süleymaniye Camii ve minareleri

Edirne Selimiye Camii’nde ana kitlenin dört köşesinde her biri üçer şerefeli dört minare bulunur. Ön cephedeki iki minare şerefelerine üç ayrı merdivenle çıkılabilmektedir. İlk defa Edirne Üç Şerefeli Camide uygulanan bu sistem, ancak tasarı geometriyi iyi bilen mimarların yapabileceği bir tasarımdır.

Edirne Selimiye Camii ve uyumlu minareleri

Konuya devam edeceğim.

yerguvenc@gmail.com