Numaran kadar konuş

Ermeni asıllı bir aile, okul çağına gelmiş çocuklarını bir Ermeni okuluna yazdırmak istiyor. Okul, onlara çocuğun kaydını yapabilmeleri için Millî Eğitim Müdürlüğünden izin yazısı getirmeleri gerektiğini söylüyor. İstanbul Millî Eğitim Müdürlüğü, dilekçeyi İlçe Millî Eğitim Müdürlüğüne havale ediyor. İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü, çocuğun nüfus kaydında ‘’2 numara’’ olmadığını, bu nedenle de Türk okullarına gitmesi gerektiğine dair bir cevap yazıyor. Meğer bu ailenin ataları, 1915 olayları sırasında kelleyi kurtarmak için zâhiren Müslüman olmuşlar. Şimdi aslî dinlerine dönmek ve çocuklarının okulda Ermenice öğrenmesini istiyorlar. Ne var ki bu taleplerinde ısrar etseler de talebin yerine getirilebilmesi zor gibi görünüyor.

Her geçen gün yeni yeni numaralar öğreniyoruz. Meğerse devlet, vatandaşlarını nüfus kütüğüne ırk ve dillerine göre gizli numaralar vererek işler; bu işlemin nedenini de Lozan Barış Antlaşmasına bağlarmış. Lozan Barış Antlaşması, Rum, Ermeni ve Yahudi asıllı Türk vatandaşlarımızı, din, dil ve kültürlerinin devamını ve çocuklarının ana dillerinde eğitim almalarını sağlamak üzere, hukukî açıdan ‘’azınlık statüsüne’’ bağlamış. Bu duruma göre, örneğin Süryânî, Ezîdî, Kürt, Arnavut, Lâz, Çerkez gibi ayrı din ve dil mensupları azınlık statüsünde olmadıkları için Türk kültürü içinde mütalâa edilmiş oluyor; kendi anadillerinde öğretim yapamıyorlar. Üç ayrı dil ve ayrı asıllı azınlığa mensup olmayan Türk vatandaşları, isteseler de Rum, Ermeni ve Yahudi okullarında okuyamıyorlar.

Üç azınlık grubu dışındaki diğer grupların anadillerinde eğitim yasağı gibi haksızlıkların nasıl giderilebileceği ise bugüne kadar çözülemeyen ayrı bir hukukî, daha doğrusu politik bir sorun.

Azınlıklara uygulanan bu ayrımcılık, nüfus kayıtlarına gizli numaralar verilerek tescil edilmiş. Rumlar 1 numara, Ermeniler 2 numara, Yahudiler 3 numara ile belirlenmiş. İş bunlarla da bitmemiş; Lozan Barış Antlaşması dışında kalan ve azınlık sayılmayan Süryânîlere de 4 numara verilmiş. Bu gizli kayıtları, Ermeni okuluna yazdırılmak istenen çocuk olayı ile açığa çıkan Millî Eğitim yazısından ve Agos gazetesinin araştırmalarından öğreniyoruz. Yine Agos gazetesi mensubu Rober Koptaş, bir TV kanalında yaptığı konuşmada, numaralandırma işleminin 1, 2, 3 ve 4 numara ile sınırlı olmadığını, sınıflandırmanın 11 numaraya kadar çıktığını ifade ediyor. Bu numaralarda kimler olabilir, bilmiyoruz. Örneğin, din açısından Dönmeler, Alevîler, Ezîdîler; dil açısından Kürt lehçeleri, Çerkez lehçeleri, Arnavut, Lâz, Tatar, Pomak, Boşnak dilleri olabilir mi? Belki de biz Türkler 11 numarayızdır.

Bu gibi sınıflandırmaların Osmanlı’da olduğuna hiç ihtimâl vermiyorum. Ayrımcılığın Osmanlı’nın son yıllarında ve de İttihat ve Terakki Cemiyeti iktidarı tarafından başlatıldığı, yaptıkları diğer yüz kızartıcı icraatla kesinleşmiş durumdadır.

Ne var ki Cumhuriyet tarihimizde de bu gibi ayrımcılıklara her zaman tanık olmuşuzdur. Örneğin Varlık Vergisi listelerinde, vergi tarh edilecek kişi isimlerinin başına D (Dönme), G (Gayrimüslim) ve M (Müslüman) harfleri konmuş; Gayrimüslimlere fâhiş, Müslümanlara normal, Dönmelere Müslümanın 2 misli vergi tahakkuk ettirilmişti. Yine örneğin Kürtlere anadillerinde eğitim hakkı verilmemiş, buna karşın her türlü resmî görevlere sorunsuz kabul edilebilmişler; Lozan Barış Antlaşmasına göre azınlık statüsünde bulunan vatandaşlar ise anadillerinde eğitim haklarına sahipken, resmî görevlere alınmamış, serbest yaşamlarında çeşitli engellemelere göğüs germek zorunluluğunda kalmışlardır.

Ermeni asıllı bir dostumuzun kızı, Amerikan Koleji ve ardından Boğaziçi Üniversitesinin mümtaz bir öğrencisiyken, Dışişleri Bakanlığında görev alarak hariciye mesleğine intisap etmeği ideali olarak benimsemiş. Demek ki kızcağız, çalışkan ama çok da safmış. Babası kızına, bu idealinin gerçekleşemeyeceğini lisan-ı münasiple anlatmaya çalışmış ve kızını ikna edebilmiş. Kim bilir, bunun gibi daha ne örnekler vardır.

Kim ne derse desin; ben onu bunu bilmem. Ama devletimizin ve üst düzey bürokrasimizin bünyesinde hâlâ daha İttihatçılık rûhunun yaşadığını bilirim. Ben de bu devlet çarkının içinden geçtim, onun için de iyi bilirim.

Şimdi dönüp dolaşıp lâfı mimarîye getireceğim. Cami mimarîmizde, Bizans etkili de olsa orijinal ve klâsik Osmanlı mimarîsini, XVI’ncı ve XVII’nci yüzyıllarda Mimar Sinan ve devamı mimarlarla yakalamıştık. XVIII’inci ve XIX’uncu yüzyıllar Osmanlısı, hiç de gerici değildi, çağdaştı. Bu yüzyıllarda inşa edilen camiler, çağlarının mimarî akımlarını yansıtan camiler olmuştur. İlk kez Lâleli Camiinde Barok üslûbu denenmiş, ardından gelen camiler ve saraylar, çağlarının gerektirdiği üslûplarda inşa edilmişlerdir. Dolmabahçe, Ortaköy ve o dönemlerin diğer camilerini gözünüzün önüne getirin, onları yadırgıyor musunuz? Zannetmiyorum, üstelik umarım ki çok da güzel buluyorsunuzdur. Peki, bu mimarî anlayış nereye kadar devam etti? Söyleyeyim, İttihat-Terakki’nin iktidarına kadar. İttihat-Terakki’ye has milliyetçilik akımı, bütün bunları tu-kaka etti ve Birinci Ulusal Mimarlık akımını başlattı. Milliyetçi politika gereği olarak Mimar Kemalettin Bey, eserlerinde tekrar XVI’ncı asra döndü. Vedat Tek, Arif Hikmet Koyunoğlu gibi mimarlar, daha yaratıcı olsalar da İttihat-Terakki zihniyetinden kurtulamadılar.

Atatürk dönemi, bu mimarî gericiliğe son verdi; tekrar çağdaş mimarîye dönüldü. Tek partili İnönü dönemi, İkinci Ulusal Mimarlık akımını başlattı. Lâleli-Vezneciler’de İstanbul Üniversitesi Fen ve Edebiyat Fakülteleri ucubesi yapıldı. Demokrat Parti çağdaş mimarlık akımlarına kucak açtı; ilk örnek İstanbul Hilton oteli oldu. Modern mimarlık akımı ülkede yeniden mecra buldu, bu akım paralelinde birçok eser inşa edilme imkânına kavuştu. İşte yeni yönetimin tu-kaka ettiği Atatürk Kültür Merkezi bu akımın son temsilcisidir. Bu nedenle de mimarlık tarihimizde bir değer ifade eder.

Günümüzde, yine XVI’ncı asrın Sinan müsveddesi camileri ortaya çıktı. Bir de Selçuklu-Osmanlı mimarîsi teranesidir gidiyor. Cami dışında inşa edilen resmî yapılar, İstanbul Fen ve Edebiyat Fakültelerine rahmet okutuyor. Ne de olsa İ.Ü. Fen ve Edebiyat Fakültelerini yapan mimarlar ülkemizin iki ana mimarlık okulunun profesörleriydi. O yapının konseptini etkileyen millîlik ilkesine lâf ediyoruz; ama proporsiyon ve mimarî olgunluğunu da kabul ediyoruz. Nitekim aynı mimarlar az sonra ilke değiştirip Sultanahmet Adliye Sarayı projesini yapmışlardır.

Gel gelelim, yeni ucubelerin mimarları kimdir, mimarlık kariyerleri nedir, bilmiyoruz.

Ne demiştik? Tekrar söyleyelim, İttihat-Terakki rûhu her yerde ve her şeyde devam ediyor; mimarîde de devam ediyor.

Hâmiş

İttihatçı rûhun birçok şey gibi mimarîde de devam ettiği, tamamıyla kişisel fikrimdir. Bu kanımı ilk kez ve burada dile getiriyorum. Bir kısım okurlar ve meslektaşlar, özellikle mimarlık tarihçileri bu fikirlerimi abartılı veya politik bulur, kabul etmeyebilirler. Onlara da saygı duyarım.

Ne var ki politika ve sanat, özellikle mimarî, bütün dünyada beraberce, at başı yol almıştır.

yerguvenc@gmail.com