Siyasi Parti İlkeleri Mimariye Yansıyor (II)

Bu yazı serisine başlarken son günlerin siyasi çalkantıları çağrışım yapmış olmalı ki, siyasi partilerin büyük harcamalarla gerçekleştirdikleri genel merkez binaları ve bu binaların parti ilke ve inançları paralelinde ve de birbirlerine aykırı üslûplarla projelendirildiği dikkatimi çekmişti. Yazımı bu tema üzerine oturturken bu farklılıkların yeni olmadığı, tarihin bu konuda da tekerrür ettiğini düşününce konuyu biraz daha genişleterek ilk siyasi parti olan İttihat ve Terakki’den bu yana politika - mimarlık ilişkilerinin bir özetini yaptıktan sonra son uygulamalara geçmeyi uygun buldum.

İttihat ve Terakki Fırkası ürünü mimari:

Osmanlı’nın son yıllarında, İttihat ve Terakki Fırkası’nın benimsediği ulusalcılık politikası, ürünlerini mimariye de yansıttı. XVI. yüzyılın Osmanlı klâsik mimari üslûbu ve bu üslûbun elemanları olan kubbeler, İslâmi sivri kemerler, mermer sütun ve sütun başlıkları, … ; yine aynı dönem süsleme sanatındaki çini kaplamalar, kalemişi renkli motifler, elvan tepe pencereleri, malakâri sıvalı silmeler, … dînî mimaride olduğu kadar, dînî mimari dışındaki devlet daireleri, iş hanları, hatta vapur iskeleleri gibi sivil mimari ürünü yapılarda dahi kullanıldı. Yeni ihtiyaçların getirdiği yeni işlevlere göre yapılan bu gibi binalara anıtsal hüviyet kazandırıldı. Tabii taş kaplamaları ile yüksek inşa maliyeti getiren bu gibi yapılar, bu günlere kadar kalıcılığını korumuş, mimari tabirle eski yüzlü binalar olmamışlardır.

Bahçekapı, 4. Vakıf Han (şimdi otel), Mimar Kemalettin

Bu dönemin Yeni Osmanlı mimarisini en iyi yorumlayan iki mimar vardır: Kemalettin ve Vedat (Tek) Beyler. Kemalettin Beyin İstanbul Bahçekapı’daki IV. Vakıf Hanı (bugün otel) ve Bebek Camii gibi klâsik Osmanlı üslûbu yorumu eserleri yanında yine Osmanlı’ya mâl olmuş barok üslûbunu çağrıştıran Lâleli Harikzedegân Apartmanları (bugün otel) övgüye değer.

Posta-Telgraf Nezareti (Sirkeci, Büyük Postane), Mimar Vedat Bey

Mimar Vedat Beyin aynı klâsik anlayışla inşa ettiği Sirkeci’deki Posta Telgraf Nezareti (Büyük Postane), Edirne Karaağaç Tren İstasyonu (bugün Trakya Üniversitesi Rektörlüğü), Nişantaşı’ndaki kendi evi ilginç ve güzel yapılardır.

Ankara Palas, Mimar Kemalettin ve Vedat Beyler

İttihat ve Terakki dönemi mimarisi Ankara’da devam ediyor:

İttihat ve Terakki Fırkası döneminde önem kazanan Ulusal Mimarlık akımı Cumhuriyetin ilk yıllarında, yeni başkent Ankara’nın imarında da devam etti. Bu yapılar, Cumhuriyetin oturma ve yeni rejime geçiş döneminde, mimarlık alanında Osmanlı kültürünün devamı olarak nitelendirilebilir. Bu dönemde Kemalettin ve Vedat Beyler, Ankara’nın ilk büyük yapılarına damgalarını vurdular.

2. TBMM, Mimar Vedat Bey

Kemalettin Beyin başladığı, vefatından sonra Vedat Beyin devam ettiği Ankara Palâs, Vedat Beyin 2. TBMM Binası, Arif Hikmet Koyunoğlu’nun Hariciye Vekâleti (Kültür ve Turizm Bakanlığı), Etnoğrafya Müzesi ve Ankara Türkocağı (sonra Ankara Halkevi, şimdi Resim ve Heykel Müzesi) ulusal mimarlık anlayışının devamı olan yapılardır. Türk mimarlık tarihi, her iki dönemde söz sahibi olmuş bu mimari üslûbu Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi olarak anar.