Tatil okumaları

Genelde, okuyan bir ulus değiliz. Yine de son yıllarda ders ve meslek kitapları dışında kalan edebi eserlere artan ilgiyi, yeni yayınların çeşitliliği ve tiraj artışlarından anlayabiliyoruz. Tatil yörelerinde de kitap okuyarak güneşlenen, kafelerde oturan kişilere son yıllarda daha fazla rastlamaya başladık. Artık sekreter hanım kızlarımızın sanki cilt cilt kitap okurlarmış gibi, ‘’Abicim, işten o kadar bunaldım ki kendimi Bodrum’a bi atiyim, gazete bile okumiycam’’ demeleri epeyce gerilerde kaldı gibime geliyor. Eski nesilden Kayserili komşum, ‘’Yılmaz Bey, her sabah ne kadar da gazete alıyorsun, parana yazık değil mi, aç televizyonu, bütün haber ve makaleleri dinle’’ diyor. (Kitap okuduğumu bilse kim bilir ne diyecek). Bu sözler bizi yanıltmasın; okuma konusunda gençlerden umudumu kesmiş değilim.

Şimdi, okumayanlar varsa, bu yaz okuduğum kitaplar arasından seçtiğim bazı tavsiyelerim olacak. İskender Pala’nın ‘Şah ve Sultan’ı, tarih bilgisi yanında, özellikle edebi üslûbu açısından da bir şaheser. Şah İsmail ve Yavuz Sultan Selim. İki Türk. İki şair. İki edebi ve siyasi atışmacı. Ve savaş. Sonuç: Abdülhak Hamid’in Aristo’ya söylettiği: ‘’Zafer veya hiç’’.

Melek Ulagay ve Oya Baydar’la yapılan nehir söyleşi, bizlerin gençlik dönemlerimizdeki sol akımları yeniden yaşamamızı, idealist gençlerin çektiklerini üzülerek izlememizi sağlıyor.

Zülfü Livaneli’nin ‘Seranad’ı, Şile açıklarında batan Struma gemisi trajedisini bizlere tekrar hatırlatıyor, dönemin duyarsız ve Nazi Almanya’sından korkan hükümetine içimizden lânet okuyoruz. Yine aynı romandan, tarihte okumadığımız Kırımlı ‘Mavi Alay’lıların başına gelenleri öğreniyoruz. Yazarın üslûbu yine çok güzel ve akıcı.

Bu arada Elif Şafak’ın ‘İskender’ini de okumamak olamazdı.

Orhan Kemal’in ‘Eskici ve Oğulları’ yeniden basıldı; aynı tadı alarak okuyor, Çukurova havasını yeniden soluyoruz.

Bütün bunların dışında Metro’da alışveriş ederken ölmezoğlu klâsiklerin yeni baskılarının leblebi çekirdek fiyatıyla satışa sunulduğunu görüyorum. Demek ki kitap fiyatları da arz-talep yasasına uygun belirleniyor. Kimsenin yüzüne bakmadığı klâsikleri yok pahasına alıyorum. Yıllar ve yıllar sonra Tolstoy’un ‘Diriliş’ini yeniden okuyorum. Tolstoy, bu eseri 1899’da yazmış. Prens Nehludov ve Katya’nın ilişkileri yanında, aristokrat Prensin geçirdiği değişimden, daha doğrusu yeniden dirilişinden tekrar aynı zevki alıyorum. Eski çevireni şimdi anımsayamıyorum ama yeni çeviriyi yapan Sevim Görünmez’in yeni Türkçemizi çok güzel kullandığını görüyorum.

1973 baskısı, Ak Kitabevi yayını, Tolstoy’un ‘Harp ve Sulh’ eserini okumamdan bu yana yıllar geçmiş. Bu arada eser, ‘Savaş ve Barış’ adıyla yeni baskılar yapmış. Bir yayınevi kutu içindeki iki cildi 41 liradan, diğer bir yayınevi Zeki Baştımar çevirisini 10 liradan satışa çıkarmış. Ben Metro’dan 4 liralık çevirisini aldım. Ferit Çevgin çevirmiş. Ucuz etin yahnisi yavan olur derler ama çevirinin Türkçesi hiç de kötü değil. Bilirsiniz, bu romanla, Napoleon işgali ile yaşanan savaşla beraber XIX. yüzyıl Rusya’sının sosyal ve ekonomik koşullarını da öğreniyorsunuz.

Ama gönül isterdi ki koskoca Tolstoy’u Rusça orijinalinden okuyabilelim. Ne var ki bizim gençlik dönemimiz Rusça’nın tu kaka edildiği dönemdi. (Aslında şimdi de farklı değil ya). Bu çevirilerin direk Rusçadan mı, yoksa İngilizce veya Fransızca çevirilerden mi çevrildiği konusunda hiçbir nota rastlamadım. Biz belki de bu şaheserlerin ‘tavşan kanı’ çayını değil, ‘tavşanın suyunun suyu’ çaylarını içiyoruz. Sadece tanımak şerefine erdiğim TKP’nin eski tüfeklerinden Hasan Âli Ediz merhumun çevirilerinin direk Rusçadan olduğunu biliyorum.

Son okuduğum klâsik, yine Tolstoy’un ‘Hacı Murat’ eseri oldu. Bu eser, Tolstoy’un 1896-1904 yılları arasında yazdığı son yapıtlarından olup Rusya’da, ölümünden bir sene sonra, 1912’de yayınlanmış. Rus ordusunun Çeçen ülkesini adım adım işgal etmesi sonucunda Çeçen halkının içine düştüğü zor şartlar, onları Ruslara karşı direnişe, daha doğrusu savaşa sürüklemiş. Hacı Murat, Rusya’ya başkaldıran kardeş Çeçen kahramanı Şeyh Şamil’in yanından ayırmadığı can yoldaşı iken, bir süre sonra birbirlerine düşman haline gelen ve Şeyh Şamil’i terk ederek asıl düşmanları olan Ruslara iltica eden bir yiğit. Ne yazık ki ölümü yine Çeçenlerin elinden oluyor. Biz, olayları Hacı Murat yönünden bakışla öğreniyoruz.

Bu romanı okurken aklımca bir çağrışım yaptım. Kurtuluş Savaşımız esnasında Çerkez Ethem, birlikleriyle Türk ordusunun yanında, Mustafa Kemal’in emrindeydi. Kardeşi Reşit de TBMM’de idi. Araya anlaşmazlıklar girdi, Gazi Paşa ondan gelecek tehlikeden yağdan kıl çeker gibi kurtuldu. Sonuçta Çerkez Ethem Yunan ordusuna iltica etti. Bu bize yapılacak en büyük hıyanetti. Ne var ki bizler olanları ayrıntılı olarak bilmiyoruz. Bir babayiğit araştırmacı romancımız çıksa da Hacı Murat romanında olduğu gibi olaylara artıları ve eksileriyle ve de Çerkez Ethem yönünden baksa ortaya nasıl bir roman çıkar acaba?

Şimdi biraz da büyük edip Leo Tolstoy’dan bahsedelim. 1850’lerden 1880’lere kadarki romanlarında Rusya aristokratlarında yaşanan dejenerasyon ile geleneklerine bağlı ‘aşağı tabaka(!)’ arasındaki sosyal ve ekonomik uçurumu anlatır. Çocukluk, İlk Gençlik, Gençlik, Aile Mutluluğu, Kazaklar, Savaş ve Barış, Anna Karenina gibi romanlar bu dönem eserlerindendir.

1880’lerden 1900’lere kadarki romanlarında Hıristiyanlığın eleştirisine tanık oluruz. Ortodoks Kilisesindeki ‘ölümsüzlük düşüncesini ve de siyasal iktidarı suçlayan bir nevi Hıristiyanlık anarşizmini dile getirdi. Nitekim Kilise, 1901 yılına kadar sabredecek, sonunda ‘aforoz’ edecektir. İvan İlyiç’in Ölümü, Kreutzer Sonat, Diriliş, nihayet Hacı Murat eserleri, doğmalar ve mucize üretimine devam eden Kilise ruhanilerini eleştiren, sanatı ahlâksızlık olarak gören satırlar içerir.

Tolstoy, din inancını yadsıyan bir insan değildir. Onun zoru, Hıristiyanlığın içine düştüğü doğmalarladır. Hiçbir insanın dinsiz yaşayamayacağını söyler. Günlüklerindeki şu satırlar ilginçtir. Okuyalım: ‘’Hazret-i Muhammed ve Muhammedîlik, ‘haça tapmaktan’ (yani Hıristiyanlıktan) mukayese edilemeyecek kadar yüksekte duruyor. Eğer insan, seçme hakkına sahip olsaydı, aklı başında olan her insan, şüphe ve tereddüt etmeden Muhammedîliği; tek Allah’ı ve onun peygamberini kabul ederdi’’.

1900’lerden sonra mülkiyet konusundaki radikal fikirleri ve topraklarını köylüye dağıtması nedeniyle aile bireyleriyle arası açılsa da artık gençlerin tanıdığı ve sevdiği bir ediptir.

1911’de ailesini terk etti. Küçük kızı ve doktoru ile çıktığı yolculuk esnasında Astapova tren istasyonunda zatürrieden öldü. Toprağı bol olsun.

yerguvenc@gmail.com