Türk Tiyatrosu ve Tiyatro Yapıları (IX)

İstanbul, Galatasaray, İstiklâl Caddesi üzerinde bulunan bu günün Atlas Pasajı, 1870 Beyoğlu büyük yangınından sonra, 1877 yılında Agop Köçeyan tarafından ikametgâh olarak ve dönemin teknolojisine göre pik (dökme demir) karkas ve kâgir olarak inşa edildi. Binanın zemin katında arabalık ve at ahırları bulunuyordu. Mülk sahibi, âhir ömründe binayı Taksim Vosgeperan Ermeni Kilisesine bağışladı. Yeni sahip, zemin katı bir cambazhaneye kiraladı. 1932 yılında pasaja dönüştürdü. 1948’de 1860 koltuk ve 35 loca kapasiteli, İstanbul’un en büyük Atlas Sineması bu binanın içinde inşa edildi. Pasajın başında, Jorj’un işlettiği Kulis Bar vardı. Sahne sanatçıları ve kalem erbabının mekânı idi. 1951’de pasaj içinden çıkılan üst kata Küçük Sahne inşa edildi. Parterde 236 koltuğu bulunan şirin bir salondur. Bu tiyatroda, o tarihte Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğünden ayrılmış bulunan Muhsin Ertuğrul güzel eserler sahneye koydu. Keza yine Ankara Devlet Tiyatrosundan ayrılmış bulunan aktris Heyecan Başaran, bu sahnede, ‘’Yarış’’ oyunuile ve daha sonraki oyunlarıyla yıldızlaştı. Opera sanatçısı Semiha Berksoy’un kızı Zeliha Berksoy’un, Vasıf Öngören’in ‘’Asiye Nasıl Kurtulur’’ oyununun ilk defa bu sahnede oynadığını anımsıyorum. Tiyatro, uzun süre Sadri Alışık Tiyatrosu ve diğer özel tiyatrolara hizmet verdi. Bina, 1985 yılında Ermeni Vakfından alınarak tümüyle Hazineye intikal etti. O tarihten beri İstanbul Devlet Tiyatrosu tarafından kullanılmaktadır. Yeni çıkan azınlık mallarının iadesine ait yasa, el konulan bu bina için de geçerli olacak mı, bilmiyorum.

Kenter Tiyatrosu, iç mekân

Türk tiyatrosunun iftihar kaynağı iki yıldızı, Yıldız ve Müşfik Kenter kardeşlerdir. Ankara Devlet Konservatuarından mezun olduktan sonra yıllarca Ankara sahnelerinde oynayan kardeşler, 1951 yılında İstanbul’a geldiler ve Şükran Güngör’le beraber Kent Oyuncuları’nı kurdular. 1968 yılında, kendi tiyatro binalarını, Harbiye, Cumhuriyet Caddesinde inşa edinceye kadar Site Tiyatrosu, Karaca Tiyatro gibi salonlarda Jean Anoilh’den ‘’Antigone’’, Anton Çehov’dan ‘’Martı’’, BertoltBrecht’den ‘’Üç Kuruşluk Opera’’, Turan Oflazoğlu’ndan ‘’Deli İbrahim’’ ve daha pek çok oyunu sergilediler.

Yıldız Kenter

Harbiye, Kenter Tiyatrosu’nda William Shakespeare’den ‘’Hamlet’’, John Steinbeck’ten ‘’Fareler ve İnsanlar’’, Anton Çehov’dan ‘’Vanya Dayı’’, Melih Cevdet Anday’dan ‘’İçerdekiler’’, Güngör Dilmen’den ‘Ben Anadolu’’ ve daha yüzü aşkın oyun sahnelediler. Kenter Tiyatrosu, kendilerinden sonra gelen birçok genç sanatçı için ekol olmuş bir sanat ocağıdır.

Taksim sinema ve tiyatrosu

Taksim Meydanı, Sıraselviler’e giden cadde üzerinde, meydana nâzır bir bina vardır. Bu bina, Ragıp Sarıca Paşa tarafından 1914 yılında mimar Guilio Mongeri’ye yaptırılmış ve Majik Sineması adıyla açılmış güzel bir eserdir. Cumhuriyet döneminde, 2. Dünya Savaşı sırasında Taksim Sineması adıyla Mısır’da çevrilmiş Arap filmleri oynatan bir sinema idi. Daha sonra Yeşilçam filmleri oynatmaya başladı ve ismi Venüs Sineması oldu.Sinemanın alt katı, yıllarca Fahrettin Aslan yönetiminde Maksim Gazinosu ismiyle alaturka musikinin meşheri oldu. En meşhur saz takımları ve şarkıcılar burada icra-i sanat ettiler. 1967’de Devekuşu Kabare gazinoyu kiraladı. Haldun Taner öncülüğünde Metin Akpınar – Zeki Alasya – Ahmet Gülhan üçlüsü yaşamımızı hicveden oyunlar oynadılar. 1978’de Ahmet Gülhan’ın ayrılmasıyla ikili 1992’ye kadar oyunlarına devam ettiler. ‘’Vatan Kurtaran Şaban’’, ‘’Astronot Niyazi’’, ‘’Yasaklar’’, ‘’Beyoğlu Beyoğlu’’ gibi oyunlar büyük ilgi gördü.

Zeki Alasya-Metin Akpınar ikilisi

Atatürk Kültür Merkezi’nin 1970’de yanması ile İstanbul Devlet Tiyatrosu Venüs Sinemasını kiraladı ve sahneyi tiyatroya uygun hâle getirdi. Salon, 1971’de Turan Oflazoğlu’nun ‘’IV. Murat’’ oyunu ile açıldı. 1975’te tekrar sinema oldu. 1980’de Dostlar Tiyatrosu kiraladı ve Bertolt Brecht’in ‘’Kafkas Tebeşir Dairesi’’ni Genco Erkal burada oynadı. 1983’te tekrar Devlet Tiyatrosu oldu. Sahne, Musahipzade Celâl’in ‘’İstanbul Efendisi’’ oyunu ile açıldı.

Genco Erkal

Tiyatro, 2007’de boşaltıldı. Basından öğrendiğimize göre yıllarca kullanılmış bu eski eser tiyatro-sinema-gazino binası üzerine cam giydirmeli modern bir yapı oturtulacak ve bina alışveriş merkezi olacakmış. Projeye hatır için bir de kültür merkezi ilâve etmişler. Sizler Avrupa’da eski eser üzerine böylesine kuş kondurulmuş bina gördünüz mü acaba? Adamlar böyle binalara gözleri gibi bakarlar. Ne var ki bizim gözlerimizi rant canavarı teslim almış bulunuyor.

Harbiye Muhsin Ertuğrul Tiyatrosu

Ankara’nın özel tiyatrosu, ilerici ve toplumcu oyunları ile göz dolduran Ankara Sanat Tiyatrosu oldu. 1976-77 sezonunda Sıhhiye’de, Orduevi arkasında açılan salonda Maxim Gorki’den ‘’Ana’’, Bertolt Brecht’den ‘’1897 Komün Günleri’’ gibi önemli oyunlar, Rutkay Aziz yönetiminde başarı ile oynandı. Tabii ki bu gibi oyunlar komünizmden öcü gibi korkan iktidarın hiç de hoşuna gitmiyordu. Uzun zaman kapalı kalan tiyatro, 2003-2004 sezonunda Yılmaz Öney yönetimiyle ‘’Küçük Burjuva Düğünü’’ gibi eserlerle etkinliğini sürdürebiliyor.

Muhsin Ertuğrul Sahnesi iç perspektiv

Şimdi tekrar İstanbul Şehir Tiyatroları’na dönelim. Tiyatro yönetimi, İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin cömert yatırımlarıyla güzel semt tiyatro binalarına ve de Harbiye’de yeniden inşa edilen büyük Muhsin Ertuğrul Tiyatrosu’na kavuştu. Üsküdar’da Musahipzade Celâl, yine Üsküdar’da Kerem Yılmazer, Fatih’de Reşat Nuri, Kadıköy’de Haldun Taner, Kâğıthane’de Sâdâbad, Aksaray’da Zübeyde Hanım, Ümraniye ve Gaziosmanpaşa’da semt tiyatroları ilginç oyunlar sergiliyor, çok düşük bilet fiyatları ile fakir ve orta sınıf İstanbulluya tiyatro zevk ve kültürünü tattırıyor. 2088 yılında, Şişhane Meydanında eski Türk Hava Yolları binası yerine yapılacak yeni tiyatro binası için yarışma açılmış, mimar Işıl Gökçe – Duygu Demirtürk ve ortaklarının projesi birinci ödülü kazanmıştı. Şu anda projenin uygulanması konusunda bir bilgimiz yok.

Vatan Caddesinde Fatih Şehir Tiyatrosu (maket)

Sayın Büyükşehir Belediye Başkanının hakkını teslim etmek lâzım. Başbakanın son özelleştirme laflarına kadar, Şehir Tiyatrolarına gerek oyun desteği gerekse yeni bina yapımı ve sahnelerin yenilenmesinde Şehir Tiyatrolarına büyük destek ve hizmette bulunmuştur. Mimar meslektaşımızın, politikacı yanı ile son olaylarda elinden gelen bir şey olmadığı kanısındayım.

Şişhane'de yapılacak Şehir Tiyatrosu Beyoğlu Sahnesi (proje)

Devlet Tiyatroları, yurtta 12 sahne ile etkinliğini sürdürüyor. İstanbul, İzmir, Karşıyaka (Ragıp Haykır), Bursa (Ahmet Vefik Paşa), Adana, Trabzon, Antalya, Van, Diyarbakır, Konya, Sivas, İzmit tiyatroları her sezon perdelerini açmaya devam ediyor. Bu sahnelerin de gelecekleri şu anda meçhul.