Yenikapı kazılarından kemik çıktı

Evvelki hafta bir gazetede bir bakanın verdiği bir beyanatı okudum; gözlerime inanamadım. Araya yılbaşı girdi, ‘’Yeni Yıl’’ yazısı girdi; ne var ki beyanat, bu günlere kadar aklımın bir köşesinde kaldı. Şimdi ismi ve mensup olduğu bakanlığı aklımda kalmayan bir Sayın Bakan –ki beyanatı veren bakanın çok takdir ettiğim Ulaştırma Bakanı ve Kültür Bakanı olmadığını biliyorum- Marmaray demiryolu tüp geçit projesinin gerçekleşmesinde iki yılın heba edildiğini, buna da Yenikapı’da başlatılan arkeolojik kazıların neden olduğunu yana yakıla anlatıyordu. Önemli ve büyük bir yatırımın iki yıl gecikmesinin ülke ekonomisinde yarattığı eksikliği söylemek kadar doğal bir şey olamaz. Gel gör ki beyanat aşağı yukarı şöyle devam ediyordu: ‘’Yenikapı’da kazı yaptılar, bir kemik buldular. Marmaray projesi iki sene gecikti. Kim bilir, belki de o kemiği kendileri koymuşlardır.’’

Bakanlık makamına kadar yükselmiş bir zatın, bu sözleri inanarak söylediğine hiç ihtimal vermiyorum. Ne var ki belirli bir kesim halka hitaben yapılan bu konuşmada, büyük bir ulaşım projesi yatırımı yanında, arkeolojik kazıları hafife almak anlamına gelen sözleri ve de bu işte görev almış arkeologlara ‘’yatırımı baltalamak’’ gibi, adeta ‘’vatan hainliği’’ suçlamasını akla getirecek bir ithamda bulunması doğrusu çok garibime gitti.

Sayın Başbakan da epey bir süre önce yaptığı bir söyleşide bu kazılardan çıkan eserleri çanak-çömlek olarak nitelemişti. Ne var ki politik söylemlerde, belli bir düzeyden yukarıya çıkamamış bir kısım halkın anlayacağı dilde yapılan bu gibi konuşmalar doğal karşılanabilir. Ama kazı ile ilgili bürokrat arkeologları itham etmek, sadece bu bakana nasip olan bir talihsizlik olmuştur.

Burada önemli olan, attığın taş ürküttüğün kurbağaya değdi mi konusudur. Politik bir söylem de olsa değmediği kesin.

Marmaray Projesi iki yıl gecikti ama yapılan arkeolojik kazılar, bilim dünyasında, özellikle kent tarihinde yepyeni bir ufuk açtı.

Evet, Marmaray çok önemli bir projedir. İstanbul’un Avrupa ve Asya yakasını İstanbul Boğazı altında inşa edilen tüp geçit ve demiryolu ile birleştirmek, sadece İstanbul’a değil, ülkemize çok büyük katkı sağlayacaktır. Bu proje, sadece bizim için değil, Avrupa ülkelerini Asya ülkelerine bağlaması açısından da önemli bir projedir.

Bundan 25 yıl evvel Paris’te, Bouygues Batiment International firmasının merkez ofisinde, Manş Denizinin altında inşa edilen tüp geçit demiryolu ile (Eurotunnel ile) İngiltere ve Fransa’nın birbirine bağlanmasını ve işin teknolojisini anlatan brifingi izlerken heyecanlanmış, bu teknolojinin İstanbul Boğazında da bir an evvel uygulanmasını dilemiştim. Tabii ki adamların niyeti, o zaman etüt edilmekte olan İstanbul Boğazı geçiş tüneli ihalesine, zamanı gelince davet edilmelerini biz Bayındırlık Bakanlığı elemanlarına hatırlatmaktı.

Eurotunnel Projesi, İngiltere’de Dover, Fransa’da Calais arasında, su altında 38 kilometre tüp geçidi içeren, toplamda 147 kilometre uzunluğunda bulunan gidiş-geliş hızlı tren hattıdır. Fransız ve İngiliz inşaat firmaları konsorsiyumu tarafından ve büyük maliyetle gerçekleştirilmiş, 1986’da başlayan inşaat, 5 yılda, 1991’de bitirilmiştir.

Marmaray Projesi ise Paşaeli Yarımadasında Halkalı’dan başlayıp, Kocaeli Yarımadasında Gebze’ye kadar uzanan, su altında 60,46 metre derinlikte olan 1,4 kilometre tüp geçidi, 12,2 kilometre delme kara tünelini içeren, toplamda 76 kilometre uzunluğunda bulunan gidiş-geliş hızlı tren hattıdır. 2004’te temeli atılmışsa da 2010’da Yenikapı kazıları ile Yenikapı düğüm noktası tünelleri ve gar inşaatı durdurulmuştu. (Bu yazıyı yazarken göz gezdirdiğim bugünkü gazetede Ulaştırma Bakanı, İstanbul-Ankara hızlı tren hattının ve Marmaray projesinin 2013 yılı sonunda bitirileceğini müjdeliyor.)

Şimdi gelelim Yenikapı arkeolojik kazılarına: Öyle zannediyorum ki pek çok kimse bu kazıların İstanbul’un kuruluş tarihini değiştirdiğinin farkında bile değil. ‘’Amaan, bana ne’’ diyenlerden değilseniz bu kazılar sizde en azından merak uyandırmış olmalıdır. Esasen merak, bilimin tetikleyicisidir. Arkeoloji bilimi ise bir dipsiz kuyudur.

İsterseniz yazının içine bir nebze de mitoloji karıştıralım: Kentin kuruluşu hakkında epeyce değişik mitlerden, kentin Argonot gemi seferi sonucu kurulduğundan tutun, en harc-ı âlemi olanını şöyle bir anımsayalım. Halkı için yeni bir yurt arayışına giren Byzas, Delphoi (Delfi) kâhinlerinin sözüne uyarak körler ülkesinin karşısını bulmak üzere Megara’dan gemi ile yola çıkar. Marmara Denizinden İstanbul’a yaklaşırken Khalkedon’un (Kadıköy’ün) önünden geçerek Sarayburnu’nda karaya vâsıl olur. Sarayburnu’nda, bu güzel panoramayı bırakıp karşı kıyıyı mesken tutanların kör olduklarına hükmeder ve yeni kentini buraya kurar. Heredotos ise Khalkedonluların ‘’kör’’ olduğuna hükmeden kişinin Pers Kralı Darius’un generali Megabyzos olduğunu söyler.

Bu ve bu gibi mitler dışında, tarihçi bilim insanları, M. Ö. 750-550 arasındaki Yunan koloni kurma döneminde, kesine yakın tarih de vererek M. Ö. 660’larda Bizans kentinin kurulduğuna, Akropol’ün bu günün Topkapı Sarayı tepesinde yükseldiğine kesin gözle bakıyorlardı. Bunun dışında, kuruluşun Trak menşeli Byzas tarafından M. Ö. III. binyılda gerçekleştiğini iddia eden tarihçiler de vardı. Kadıköy yakasında, Fikirtepe’de yapılan arkeolojik kazılarda M.Ö. IV. binyıla kadar inen tespitler yapılmış olsa da her halde körler ülkesinin bu varoşunu İstanbul Yarımadası kuruluşu ile özdeşleştirmiyorlardı.

2010-2012 yılları arasında bilimsel yöntemlerle gerçekleştirilen Yenikapı arkeolojik kazıları, İstanbul’un kuruluşuna dair çelişkili tarihleri netleştirmiş, yerleşimi M. Ö. 8000-5500 tarihlerine, yani Neolitik döneme kadar derinleştirmiştir. Bu kazılarla kentin kuruluş tarihinin, eski bilinen M. Ö. VII. yüzyılda, yani 2700 yıl evvelinde değil, 8500-10 bin yıl evveline kadar indiği tespit edilebilmiştir. Kazılarda kronolojik sıra ile Osmanlı, Bizans, Erken Bizans, Roma buluntuları sonrasında devam eden kazılarla Neolitik çağa ulaşılabilmiştir.

İnternet sayfalarında bulabileceğiniz arkeolojik kazı ayrıntılarını burada tekrar etmek istemiyorum. Sadece alüvyonlarla dolmuş eski limanda 36 batık tekneye ulaşıldığını, çok sayıda eser ve urne tipi* mezarın bulunduğunu ifade edelim. Kazı heyeti, bunlarla yetinmemiş, daha alt katmanlara inerek çok fazla sayıda insan ayak izlerine ulaşmışlardır. Bu izler, Neolitik dönem insan topluluklarının İstanbul’da yaşadıklarını ispatlayan izlerdir. Ayak izlerinin üst üste çakışmaması, bu mahalde törensel bir toplantının yapıldığı izlenimini vermektedir. Toplantı çamurlu bir alanda yapılmış, yüzlerce ayak izi kuruyarak sertleşmiş, şekillerini muhafaza etmiş, bir süre sonra oluşan dere taşması ile biriken mil, ayak izlerini zamanımıza kadar muhafaza etmiştir.

Arkeolog olmadığım için daha fazla yorumda bulunamıyorum.

Ancak bu büyük başarıyı görmezden gelenler utansın diyorum.

*Urne tipi mezar: Yakılan cesetlerin küllerinin konulduğu cam veya pişmiş toprak kaplara verilen isim.

yerguvenc@gmail.com