Yılbaşında Şehir Işıkları

Kullandığım ‘’Şehir Işıkları’’ deyimi, Charlie Chaplin’in unutulmaz ‘Şehir Işıkları’ filmini çağrıştırsa da buradaki anlamı Osmanlıca ‘’Şehrâyîn’’ karşılığı olmasa da ona yakındır. Şehir donanımı veya donanması desem de yine şehrâyînin yerini tutmuyor; başka anlamlar çağrıştırıyor. Ne yazıktır ki Türkçemizi arındırma çabalarıyla kelime dağarcığımız, git gide konuşma dilinde 400 – 500’lere, yazı dilinde 800 – 1000’lere kadar düştü ve düşüyor. Merâmımızı yeni kuşaklara nasıl anlatabiliriz diye bayağı bir çaba sarf etmemiz gerekiyor. Kelime hazneleri geniş Halid Ziya’yı, hatta Refik Halid’i bile anlamayan genç kuşaklar ve de bu gidiş devam ederse daha sonraki kuşaklar, Yaşar Kemal’in zengin dilini bile anlayamayacak, onun tadına varamayacak diye korkuyorum. İnşallah yanılmış olayım. Galiba konuyu epeyce dağıttık; sadede gelelim:

Strasbourg’daki süslü ve ışıklı çam ağacı

İstanbul, Şişli’nin cevval ve sevimli Belediye Başkanı Mustafa Sarıgül, bu yılbaşı da Nişantaşı cadde ve sokaklarını ışık seline boğdu. Sayın Başkan, uzmanlarına Paris, Şanzelize’deki şehrâyîni incelettirmiş. Keşke oralara gitmişken bir de Strasbourg’daki muhteşem, süslü ve ışıklı çam ağacını da görseydiler. Şişli caddelerindeki şehrâyîni henüz görmedim ama televizyonlardan gördüğüm kadarı ile düzenleyiciler güzel ve şâşaalı bir görünüm elde etmişler. En azından, Beyoğlu Belediyesinin İstiklâl Caddesine reva gördüğü ışıklandırmalardaki çirkin, arabesk motiflere burada rastlamıyoruz. İstanbul’un diğer belediyelerinde ise yılbaşı kutlamaları için kayda değer bir çaba yok. Zannedersem ‘’Müslüman mahallesinde salyangoz satmak’’ istemiyorlar.

Şişli

Kendilerine muhafazakâr diyen bazı insanlar, yılbaşını Hıristiyan âleminin Noel yortusu ile ilişkilendiriyorlar, yeni yıl kutlamalarının gâvurlukla (!) hiçbir ilgisi olmadığını bir türlü kabul edemiyorlar. Hâlbuki bunun için tarihe şöyle bir göz atmak yeterli. Hıristiyanlığın daha esamisi okunmazken, Antik Romalı, İskenderiyeli astronom Sosigenes yeni bir takvim yaptı. Bu takvimin Jül Sezar tarafından M.Ö. 45 yılında kabulü ile Jülyen takvimi uygulamaya konuldu. Bu takvim, yılbaşını 1 Ocak olarak belirlemişti. 1582’de yine Roma’da kabul edilen Gregoryen takvimle dünyanın güneşin etrafında döndüğü zamanın 365,2425… günden oluştuğu hesaplandı. Küsurat için 28 çeken Şubat ayı, 4 yılda bir, bir gün uzatıldı. Bu takvimde 25 Mart yılbaşı olarak kabul edildi. İngiltere Parlamentosu, 1752’de Gregoryen takvimini kabul ederken yılbaşını, yine Roma’daki gibi 1 Ocak tarihine aldı. Diğer ülkeler de zamanla bu kabule uydular. (Hemen herkesin bilmesi gereken bu hakikatleri burada tekrar ederken zül duyuyorum).

Noel Çamı

Şimdi yine muhafazakâr kesimin alerji duyduğu çam ağacı süsleme geleneğinden bahsedelim: Süslenen çam ağacı, günümüzde ‘’Noel Çamı’’ olarak nitelense de bunun Pagan geleneklerinden günümüze kadar gelen bir ritüel olduğu bilinmektedir. Çam, yaprağını dökmeyen, yaz kış yeşil kalan bir ağaç olduğundan devamlılığın ve ölümsüzlüğün simgesi olarak kabul görmüştür. Çam üzerine asılan renkli toplar Cennet bahçesindeki elmaların remzidir. Bilmiyorum, devam ediyor mu, Museviler çama asılan bu topların yanına bereket sembolü olarak ‘’hamursuz’’ parçacıkları da asarlardı. Sadece çam üzerine konan ve yakılan mumlar, kilise geleneğinden gelir. Günümüzde mum yerine yanıp sönen, renkli ve ışıltılı elektrik ampûlleri kullanılmaktadır. Bu gelenek, Almanya’da XVI’ncı, İsviçre, Polonya, Hollanda’da XVII’nci, İngiltere ve Amerika’da XIX’uncu yüzyıllardan sonra moda olmuştur. XX’nci yüzyıla gelindiğinde Türkiye’de ve de Japonya ve Çin’e kadar Uzakdoğu ülkelerinde yaygınlaşmıştır. Demek oluyor ki çam süsleme geleneği Hıristiyanlığın orijininde yoktur.

Dünya kamuoyunda büyük ilgi gören, çocukları heyecanlandıran ‘’Noel Baba’’ fenomeni acaba nereden geliyor? Bunun orijini de bir Hollanda söylencesi. Fakir bir babanın üç kızı var. Kızlar evlenme çağına geldikleri halde fakir baba drahoma veremediği için kızlar koca bulamıyorlar. Adamcağız, kızların kötü yola düşmeleri endişesi içindeyken bir gece Noel Baba, yatağının kenarına bir kese altın bırakıyor; kızların kaderi değişiyor, mutlu sona ulaşıyorlar.

Demre'deki St. Nicholas’ın heykeli

Dünyada kabul gören diğer bir söylence de şu: Milâttan sonra IV’üncü yüzyılda Patara, Myra kentinde, fakirlere yardımcı olan, Noel gecesinde şömine bacasından evlere girip çocuklara hediye bırakan bir piskopos var: Saint Nicholas. Myra kenti, Antalya ilimizin Demre beldesidir. Bu söylenceye inananlar, akın akın Demre’deki kiliseyi ziyarete geliyorlar. Bizim için güzel bir turizm avantajı. Ne var ki Piskopos St. Nicholas’ın ismi Amerika’da Santa Claus oluyor. Santa Claus figürü, 1831’de ressam Alexander Anderson tarafından çocuklara hediye dağıtan kişi olarak ve ‘’The Night Before Christmas’’ şiiri ile birlikte resmedilir. 1862’de yine Amerikalı karikatürist Thomas Nast, Harper’s Weekly dergisi kapağında, bu gün de bildiğimiz kırmızı elbise ve kırmızı beyaz başlığı ile Noel Baba (Santa Claus) figürünü yaratır. Amerika’da gelişen reklâm sektörü, bu yeni objeyi kullanır; Santa Claus, kırmızı-beyaz kıyafetiyle 1931’den itibaren 35 yıl boyunca Coca Cola reklâmlarında yer alır. Dergiler, billboardlar, oyuncaklar ve Batı dünyası malları Noel Baba simgesini işlerler.

Ne var ki Noel Baba’nın yaşadığı farz edilen Akdeniz ikliminde ve Ortadoğu’da kar yağmaz. Ama Noel Baba Kuzey ülkelerinde, karlı ortamlarda, Ren geyiklerinin çektiği kızak üzerinde resmedilir. Noel ağaçlarının üzerine de kar yağdırılır.

Noel Baba

Behey muhafazakârlar! Sizler de bu safsataları ciddiye alıp atıp tutuyor, bir araba lâf ediyorsunuz. Siz siz olun, böyle şeylere kafayı takmayın. Caddeleri ışık seline boğan başkana da, havai fişek atana da, Noel Baba kılığına girene de, çam süsleyene de, süslemeyene de, yılbaşını kutlayana da, kutlamayana da, herkese saygılı olun.

Bana sorarsanız, bütün bunları yaşamın bir rengi, bir fantezisi olarak kabul edin, keyfinize bakın derim. İnanın ki dininizden de, inançlarınızdan da bir şey kaybetmezsiniz.

yerguvenc@gmail.com