İnanç ve Hoşgörüsüzlük (47)

REFORM HAREKETİ VE PROTESTANLIK VI. (İngiliz Reform’u): Şimdi, İngilterede Protestanlığın İngilteredeki ilk resmî açılışını gerçekleştiren Thomas Cranmer ile yakın arkadaşı ve Reform’un bu ülkedeki uygulamacısı Thomas Cromwell’e dönelim. Zaten, VI. yüz yıldan beri Avrupadan kopuk sayılan İngiliz Kilise cemaati, artık açık olarak ulusal “Anglikan” adını taşımaya başlamıştı. Kendisinden önceki Katolik reformistlerinden St. Paul’ün başpapazı John Colet’in yolundan giderek, başta Londra ve Thames Irmağı Vadisinde, Essex ve Kent’de, Coventry’de, Bristol’de olmak üzere ülkede yer altı etkinliklerini sürdüren Lollardların önemli tehlike teşkil etmedikleri görüşü ile ortaya çıkan Cranmer, 1531 Ocağınde yapılan toplantı ile İngilterenin ilk Protestan dinî merkezi kabûl Canterbury kilisesinde, Kralın başpiskaposu olarak 1533 yılıda hizmet’e başlamıştı.

Thomas Cromwell’in, Genç Hans Holbein tarafından 1532-33’de yapılmış Portresi. Bir kaç versiyonu olan tablonun bu örneği New York Frick Kolleksiyonundaır.

Canterbury’deki anılan toplantıda, Kral Henry’nin, toplumsal uzlaşma uğruna, daha önce, İngiltere dışında din yargısına başvurmuş kişileri affetme karşılığında, papazlara kabûl ettirdiği, Kilisenin başı olarak ruhanî yargıçlık hakkını almasından sonra, Cranmer’in Başpiskaposluğu sırasında, İncil yorumu uzlaşmazlıklarında Papalığın son karar mercii olma hükmünü de ilga eden, 1536 tarihli “Act Against the Pope’s Authority” yasası yürülüğe kondu. Kralî önceliğe karşı olan Kilise ayrıcalıkları da kesinlikle kaldırılmıştı. Ancak, tüm bu gelişmeler ve Cromwell’in can siperane müdahale gayretleri çok değerli İngiliz reformcusu William Tyndale’in, V.Karl’ın emri ile Belçikada yakalanıp Brüksel yakınlarında, 1536’da yakılmasını önleyemeyecektir. Tyndale’in son sözleri: “Tanrım, İngiltere kralının gözlerini aç” olmuş.

İşte bu tarihden sonra, Kralın Başdanışmanı Cromwell, 1540’a kadar, daha önce kiliselere yüklenip beş yıllık vadeye bağlanmış haraçlarla birlikde yeni vergilerin tahsilâtına ve manastırları kapatmaya girişmiştir. Hem otoritesine karşı böyle bir başkaldırı hem de Avrupayı Türk istilâsı tehdit ederken Kutsal Roma-Germen İmparatoru V.Karl (Şarlken-Charles Quint) ile Fransa Kralı François’nın birbirleri ile mücadele içinde olması karşısında, Roma’da telaşa düşen Papa III. Paulus, önce kavgalı iki monark’ı 1538’de Nice’de bir araya getirmiş; sonra kendinden önceki ürkek ve mütereddit papa VII. Clemens’in VIII. Henry hakkında alıp da beklettiği aforoz kararını yürürlüğe koymuş; barıştırdığı hükümdarları onun ve Fransız Protestanları “Hugenotlar” aleyhine tahrik etmişti; Ayrıca, 1540 yılında, Protestan takibatı amacı ile gelecek bölümde ayrıntısını vereceğimiz Roma Enkizisyonunu kuracaktır.

William Tyndale, yaqkılmak üzere kazığa bağlandığı sırada. Foxe’un “Şehitlerin Kitabı”ndan bir illüstrasyon

VIII.Henry Alman Protestanlarının ittifakını sağlama amacı ile, Cromwell’in aracılığında, Cleves Dük’ü Wilhelm’in kardeşi “Anne” ile evlendi. Avrupa devletlerinin Preveze yenilgisinden sonra yeni maceralara girme tehlikesi kalmayınca, Henry iyi İngilizce bilmeyen, pek çekici ve görgülü olmayan Anne ile zoraki evliliğini de, onun çok iyi bir gelirle İngilterede ikameti kaydı ile sona erdirecektir. Fakat, kazandığı mutlak iktidarla adeta cinnete sürüklenmiş; Thomas More’un yanında idam ettirdiği 50 kişi ile de yetinmeyip hâlâ canının istediğini asıp kesen, sürekli eş değiştirip bunların da bazılarının canına kıyan Kralın şuursuz çıkışlarından, bu evliliğe aracılık etmiş Cromwell’de payını aldı. 1540 Haziranında o da idam edildi.

Yasalarla sağladığı mutlak iktidarında sınır tanımayarak bir kesim Protestanı soğutan Henrynin 1547’deki ölümü ile tahta geçen VI. Edward çocuk yaşda olduğu için ülke naipliklerle yönetildi. Bu evrede Cranmerin yıldızı çok parlayacaktır. Kıta Avrupasında da Katolik Kilisesine isyan halinde olan (récusants Catholiques) bir çok bilim adamına kucak açmış; bunlardan Floransalı Pietro Martire Vermigli’ye Oxford’da, Alman Martin Bucer’e Cambridge’deöğretim görevi vermiştir.

Reform yanlısı olmayan papazların vaazlarını sakıncalı gördüğünden 1547’de “Book of Homilies-Vaazlar Kitabı” adında, Anglikan cemaati için bir rehber kitabın yayıncılığını üstlendi. 1549’da ise büyük ölçüde kendisinin kaleme aldığı ve arkasından daha reformist yeni bölümleri de gelecek olan “Book of Common Prayer-Halk İçin Dua Kitapları” yayınladı. Hala süren inanç karışıklığını önlemek için, Anglikan Kilisesinin normlarını saptamak üzere 1553 yılında “Cranmer’in 42 Maddesi” isimli kitap çıkarıldı (bu kurallar sonradan 39’a indirilecektir).

Mary Tudor’un, 1554’de Hollandalı sanatçı Anthonis tarafından yapılmış “Tahta Çıkış” tablosu. Madrid, Prado Müzesinde sergileniyor.

Ne var ki, aynı yıl genç kralın tüberküloz’dan ölümü üzerine, çok sert geçen veraset mücadelesini, Aragon Hanedanından İspanyol Catherine’in anasına ve Roma Kilisesine sadık kızı Mary Tudor kazandı ve hemen Katolikliğin yeniden İngilterenin resmî dini olması mücadelesine girişti. 1554’de İspanya tahtının veliahdı II. Pelipe ile evlenmiş; karşı reform hareketine birlikde koyulmuşlardı. Mary, ilk önce, babası Henry tarafından kafası kestirilen Salisbury Kontesinin oğlu Kardinal Reginal Pole ile anlaşıp, onu karşı reformda elbirliği amacı ile Canterbury’e davet etti. Kasım 1554’de, XIV. asırdan beri dinsel hoşgörü tanıyan 1382, 1401, 1414 tarihli yasaları calandıran VIII. Henry’nin ve VI.Edward’ın Protestan din yasaları, ülkeyi kâfirliğe ve kargaşaya sürüklediği gerekçesi ile, Yeni Kâfirlik Yasası çıkarılarak ilga edildi. Eylûl 1555’de Cranmer’in yargılanması başladı. 1556’nın Şubatında, piskaposluğu ile birlikde tüm dinî yetkileri elinden alındı. Fakat anî bir toplumsal tepkiden kaygı duyulduğu için, eski görüşlerini yadsıdığı yazılı altı belge imzalatılarak bağışlanacağı bidirildi. Ancak, imzalanan belgelerle yetinmeyen, haşmetini gözler önüne sermek isteyen Mary, onun halkın önünde tövbekârlığnı ikrar etmesini istiyordu. Cranmer için bu kadarı fazla idi. Yakılmak üzere 21. Mart’da götürüldüğü idam alanında, tüm coşkusu ile samimî görüşlerinden asla dönmeyeceğini, papanın yekilerini aşıp zûlme gittiğini ilân ederek ateşde yakılmayı seçti.

Mary’nin karşı reformu, bir yandan müsadere edilmiş dinî mal ve mülkün geri alınmasını da kapsıyordu ama onbinlerce dönümlük manastır mülklerinin, üzerlerine konmuş, nüfuz sahibi yeni lordlardan istirdat edilmesi çok zordu. Protestanlığa inanç yanında bu büyük çıkar endişesi muazzam bir Protestan ayaklanmasına yol açtı. Bu ayaklanma Kraliçeye “Kanlı Mary” unvanı verilecek derecede büyük bir şiddetle bastırılmıştı. 1555’de, başda, bir zamanlar, 1520’lerde Cambridge’de “Küçük Almanya” adındaki Protestanlığı temsil eden Grubu oluşturmuş Worcester piskaposu Hugh Latimer, Robert Bames, John Frith, Thomas Bilney’den başka John Rogers, Rowland Taylor, Gloucester Piskaposu John Hooper gibi, sayısız Protestan lider idam edilmişti. 800 dolayında zengin Protestan ülkeyi terk edip canlarını kurtadılar. 4 yıla yakın süren takibatının yakılarak idam edilen kurbanları, John Foxe’un “Şehitler Kitabı”nda 284 kişi olarak gösterilir.

Babası gibi tutkulu fakat inançları aksi yönde olan Mary, İspanya tahtına geçen kocası Pelipe’nin ısrarı ile, 1557’de Fransaya karşı savaşa girince, İspanya düşmanı İngiliz Protestanlarının yarattığı kargaşa yüzünden savaşı ve Kıta Avrupasındaki tek kenti Calaisyi kaybetti. Burası her ne kadar malî yük oluyor idi ise de bu kayıp politik açıdan ağır bir darbe oldu. Ertesi yıl, erken ölümü üzerine, VIII. Henry’nin idam ettirdiği ikinci karısı Anne Boleyn’den olan kızı Elizabeth tahta geçmiş; karizması ile İngiltere tarihinde görkemli bir devir yarattığı gibi Protestanlığı, bu inanca“Puritanlar” diye nitelenen en saf, koyu anlayışla bağlananların isteği yönünde hayata geçirmiştir. Ayrıca, Avrupanın en güçlü ülkesi, tüm Dünya denizlerinde yelken açmış ve İngiltereyi de istilâya kalkan İspanyanın “Büyük Armada”sını, 1588’de ağır bir yenigiye uğratarak bu üstünlüğünü nihaî olarak ortadan kaldıracaktır.

Yayın Tarihi : 4 Aralık 2008 Perşembe 11:28:18