İnanç ve Hoşgörüsüzlük (52)

REFORM HAREKETİ SIRASINDAKİ ENKİZİSYON ÖNLEMLERİ (Roma Engizisyonu) : Roma Enkizisyonunun 1540 yılında, Papa III. Paulus tarafından ihdas edildiğini söyledik. 

Pope Paulus III, yeğeni Alessandro Cardinal Farnese ile (solda) ve torunu Parma Dük’ü Ottavio Farnese ile (sağda) gösteren “Tiziano” tablosu. Galleria Nazionale di Capodimonte’de (Napoli Ulusal Galerisi) sergileniyor.

Bu kurum, özellikle o sıralarda, hüküm ve iradesinin kutsallığına gönderme yapılarak “Kutsal Görüş” diye nitelendirilen Papalık tarafından geliştirilmiş bir yargı kuruludur. Papalığın kutsal derin sezgisi (?) ile tesbit edilen büyücülük, cadılık, gâvurluk (kâfirlik), Yahudilik ve her tür heretikliğin takibi yanında basılı edebiyat’ın sansürü konusunda yargılama ve cezalandırmayı düzenleyen bir sistem içinde işleyen Engizisyon’un yetki alanı İtalyan Yarımadasının ve Maltanın büyük kısmı ile Fransada Avignon da dahil, Papalığın hükmünün geçtiği Avrupa topraklarını kapsıyordu. 1588’de, Papa V. Sixtus tarafından, yerel mahkemelerin üst yönetim mercii olarak kurulmuş Roma Curia’sı ilk 15 kurultayını yapılmıştı.

Yargı kuruluna başanlık etmek üzere, Papa kardinallerden birini atardı. Kurul üyeleri olarak diğer kardinallerden (genellikle) on kişi seçilirdi. Bu kutsal büroda, ilâhiyat ve kilise kanunları konularında uzman uluslararası bir danışman grubu da vardı. XVII. asırdan itibaren, astronomi konularında, Kutsal Kitaba tes düşen yeni kuramlar ileri süren bilginlerin yargılamalarında, vicdanî meşruiyet açısından daha uygarca bir bir uygulama olsun diye olacak, teknik, astronomik konularda bilirkişilik yapacak danışmanlar da bu gruba dahil omuştu. Ancak, heretiklik bulaştırılması korkusu yanında ve zaten yetersiz formasyonlarından dolayı bu bilirkişilerin çok yeni kuramları desteklemeleri beklenemezdi. Bu yargılanan ve ceza gören bilginler arasında: Francesco Patrizzi, Giordano Bruno, Tommaso Campanella, Girolamo Cardano, Cesare Cremonini, Galileo Galilei gibi çok ünlüler vardı. Biz, olabildiğince kronolojik sıralamalaya göre, “Roma Enkizisyonu”nun başından itibaren uygulamalarına göz atalım.

İtalyan tarihçisi Andrea Del Col’un tahminlerine göre, bu kurum, faaliyete geçtiği 1542 yılından itibaren davasına baktığı 62.000 kişinin %2’sine (1250 kişi kadar) ölüm cezası vermiştir. Kurbanlardan kayda değer simaları tanıtalım. 

Bruno'nun, yakıldığı Campo Fiori’de (Çiçekler Meydanı) bulunan heykeli. (David Olivier tarafından 2006’da çekilmiş fotoğraf, amacı yasalara aykırı olmaması kaydı ile herkesin kullanımına serbest bırakılmştır.

Giordano Bruno (asıl adı Filippo Bruno) modern bilimin yolunu açan büyük bir İtalyan filozof, matematikçi ve astronomdur. 1548’de Napoli yakınlarındaki Nola kasabası doğumlu olduğu için “Il Nolano-Nolalı” lâkabını almıştır. 1562’de sosyal bilimler, mantık ve diyalektik (irdeleme, kanıtlama) eğitimi görmek üzere Napoliye gitmiş; orada ibn Rüşt’çü Colle’den dersler alarak bilimsel kanıtlama disiplinini geliştirmiştir. Ailesi tarafından din adamı olmaya zorlanması, Giordano (muhtemelen “Ürdünlü ya da “Ürdünden gelen su” anlamında) adını girdiği Dominiken tarikatında alması ve 1572’de papaz olmasına karşın ilâhiyat konusunda çok kuşkucu idi. Erasmus’un yasaklanmış yazılarını okuyor; Arius gibi kâfir kabûl edilen din filozoflarının düşüncelerini açık açık tartışıyordu. 1578’de kabûl ettiği Kalvenciliğin de Katolik Kilisesi kadar hoşgörüsüz yanları olduğunu ifade edince aforoz edildi, tutuklandı. Sözünü geri alıp serbest kalınca kendini tümüyle bilim ve felsefeye verdi. Çeşitli ülkeleri dolaştı. İngilterede 1583’den itibaren Oxford’da verdiği konferanslarda Polonyalı Kopernik’in XVI. asır başlarındaki “Gün merkezli (Heliocentric) Evren Kuramı”nı açıkladı. ‘Dünyanın Güneş etrafındaki devinimi’ hakkında bilgiler verdi. Yazdığı çeşitli kitaplarda Kutsal Kitabın sadece ahlâk kuallarına itibar edilmesini, bilimle ilgili bölümlerinin artık hesaba katılamıyacağını savundu. Farabî ve İbn Rüşt’ün görüşlerine paralel olarak din’in bilisiz insanları eğitmek ve yönetmek için bir araç olduğunu, felsefenin insanî gelişme için yol açtığını, Katolik kilisesinin inancının tam aksine, sonsuz evrende Güneş sistemi gibi pek çok yıldız sistemleri olduğunu, Kutsal Kitabın sadece ahlâk kurallarına itibar edilmesini, bilimle ilgili bölümlerinin artık hesaba katılamıyacağını, zaten görünen her şeyin Tanrının tezahürü olduğunu cesaretle ileri sürdü. Halbuki, Katolik Kilisesinin uygulamaları tam tersi idi. Din’in ahlâkî özünü boşluyor; efsanelere takılıyordu. Fikirlerini Avrupanın çeşitli merkezlerinde savunmasına karşı “dinle ilgisi olmayan boş yenilikler peşinde koşan bir hayalperest” ününü kazanan Bruno, sonunda, Venedik Duçe’si Mocenigo tarafından Venedik Enkiziyonuna şikâyet edilecek, buradaki yargılanmasında ustalıklı savunmaları ile durumu lehine çevrince Roma Enkizisyonu tarafından kendi nezdine gönderilmesi istenecektir. Ocak.1593de Roma Sant’Uffiziosunda (Kutsal Ofis) hapsedilen Bruno’nun yargılanması 7 yıl sürdü. Din konusunda bilgisi olmadığını, felsefe ve bilim araştırmaları yaptığını söylüyordu. Kuramlarını geri alması baskılarına sonuna kadar direndi. Kâfirler için ölüm fermanları çıkarmaya çok alışkın olan Papa VIII. Clemens’in emri ile diri diri yakılmaya hüküm giydi. 8.Şubat.1600’de ölüm ilâmı yüzüne karşı okunurken: “Sizler benden daha çok korkuyor olabilirsiniz” dedi. Gerçekten, bu vahşiyane idamlara imza atan Vatikan sakinlerini, görkemli saltanatlarına veda etme kâbusu dehşete düşürüyordu. İsa’nin öldürmeyi yasaklayan şefkât öğretisi umurlarında değildi. İnsanlığın, bugün gerçekleşmiş olan gezegenler arası seyahat aşamasına gelmiş olmasının ufkunu açan, Campo Fori’de kazık üzernde diri diri yakılarak yaşamını yitirmiş kahraman İtalyan filozof Bruno’nun o hayalî (?) kuramlarıdır.