Rus ve Sovyet Edebiyatı (25)

Ivan Aleksandroviç Gonçarov

Ivan Goncharov’un portresi (Ivan Kromsky’nin eseri)

Rusyada XIX. Yüzyıl ortalarında yönetimdeki otokrasiye ve yozlaşmış soylu sınıfa tepki olarak özellikle yazarlar ve düşünürler çevresinde yükselen söylem ve devrimci eylemlerden pasifist ve ılımlı bir tutucu meşrebe sahip olduğundan farklı bir konuma yerleşen ve ortak konu ve özellikde olduğu için bir triloji-üçleme oluşturan üç romanında bu tutumunu sergileyen Gonçarovu bu farklılığı ve edebî ustalığı yönlerinden biraz ağırlıklı olarak inceleyeceğiz. Adı şimdi Ulyanovsk olan Simbirsk’de 18.haziran.1812’de doğan Gonçarov anılan triloji içinde en çok “Oblamov” romanı ile tanınır. Kendisi henüz yedi yaşında iken vefat eden babası Aleksandr Ivanoviç Gonçarov zengin bir hububat taciri olup Simbirsk’e defalarca Belediye Başkanı seçilmiş saygın bir kişi idi. Kentin merkezî yerinde taştan inşa edilmiş malikâneleri buğday ve un ambarları ile geniş bir alan işgâl ediyordu. Önce annesi Avdotya Matveevna, sonra da, Simbirsk aydınları içinde en popüler kişilerden olan eski bir deniz subayı ve gizli mason derneği üyesi liberal görüşlü, Dekambristlerden olduğu söylenenan manevî babası Nikolai Nikolayeviç Tregubov onun iyi bir eğitim almasına özen gösterdiler. Tregobov, Gonçarov’un yetişmesinde ilk büyük etki sahibidir.

1820-22 yıllarını özel bir yatılı okulda geçiren çocuk burada Fransızca ve Almanca öğrenip, okulun sahibi Fyodor Troitsky’nin kitaplığında Avrupalı yazarların özgün metinlerini okumaya başladı. Ancak anne Gonçarova onun ve erkek kardeşinin babalarının yolundan gidip ticaretle ilgilenmelerini istiyordu. İkisini birlikde Moskovaya bir ticaret okuluna gönderdi. Ivan burada geçirdiği sekiz yılda sevmediği öğrenim türünden ve sıkı disiplinden dolayı çok mutsuz oldu. Kendi kendini eğitme yoluna gittiği için: “Benim ilk humanist ahlâk hocam Karamzin’dir,” demiştir. Ondan sonraki hocasını, dizi halinde yayınlanan “Yevgeni Onegin” romanı ile tanıdğı Puşkin olarak hatırlar.

1830’da Moskova Üniversitesinin Felsefe fakültesine kayıt olan ve orada edebiyat, sanat ve mimarlıkla ilgilenen Gonçarov 1831’de Moskova’da çıkan kolera salgını yüzünden ayrılıp bir yıl kaybetmek zorunda kalmıştı. Üniversitede özellikle münazara etkinliklerini çok seviyordu; idolü Puşkin’in günün birinde misafir okutman sıfatı ile gelip profesör M. T. Kaçenovsky ile açık oturumda şifahî edebiyat destanlarından “Slovo o polku Igoreve-Igor seferlerinin öyküsü”nün gerçek olup olmadığı üzerinde yaptıkları tartışma onu çok heyecanlandırmıştı. İzlenimini: “Salona sanki güneş ışığı girmişti. Onun şiiri ile büyülendim; mısraları bana anne sütü gibi gelmişti. Benim estetik altyapımı onun dehası şekillendirdi,“ diye nakleder.

Herzen, Belinsky ve Ogaryov Üniversite arkadaşları idi. Fakat zamanın ilgi odağı olmuş siyasal ve sosyal konulara kayıtsız kalıyordu. Sadece okuyor ve çeviriler yapıyordu. 1832’de, yayın yaşamında bir başlangıç olarak Fransız müellif Eugène Sue’nun bir yıl öncesi yazdığı “Atar Gall” (bir kölenin adı) romanının iki bölümünün çevirisini “Teleskop” dergisinde yayınladı.

Prens Vladimir Odoevsky (Levitsky’nin tablosu)

1834’de Üniversiteden mezun olup Simbirsk’e döndü ve Vali Zagriajsky’nin emrinde görev aldı. Bir yıl sonra Maliye Bakanlığında tercümanlık yapmak üzere St. Petersbug’a gitti. 30 yıl boyunca Maliye Bakanlığı ve sonra Sansür Bakanlığında çalışacaktır. Başkentte entellektüel ailelerden olup evlerini Turganyev, Dostoyevsky , Dmitri Gregoreyeviç gibi ünlü yazarların toplandığı bir kültür merkezi haline getirdikleri Maykovlarla arkadaş oldu; onların sonradan yazın ve şiir yaşamına girmiş, fakat pek fazla öne çıkmamıç çocukları Apollon ve Valerian’a özel öğretmenlik yaptı; Latin ve Rus edebiyatı öğretti. Ailenin evde hazırladıkları “Podreçik-Kardelen” almanağında şiirleri çıktı. Fakat pek ilgi görmeyen bu amatörce şairliği uzun sürmeyecektir. Ancak mısralara döktüğü fikirlerin bazıları sonradan 1844-46 yılları arasında kaleme alıp 1847’de Sovremennik dergisinde yayınlayıp edebiyat kariyerinin başlangıcını oluşturan “Obbiknovennaya Istoria-Olagan bir Öykü”nun yapı taşları arasına girecektir. Gene Kardelen almağında 1838 yılında “Şeytanî Hastalık” başlıklı romantik duygusallık ve içi boş fantazileri alaya alan bir mizahî kısa romanı yayınlandı. Filozof ve müzik eleştirmeni Rurik Hanedanından gelen Prens Vladimir Odoevsky ve biograsini vereceğimiz oyun yazarı Vladimir Sollogub’un ST. Petersburg’daki Marlinsky Tiyatrosunda geleneğini tesis ettikleri komedi ile karışık yüksek sosyete dramı tarzında başka bir mini roman “Şans Getiren Salaklık” 1839’da “Ayışıklı Geceler” almanağında çıktı.

1842’de “Ivan Savviç Podjabrin” başlıklı “natüralist-doğacı” psikolojik bir karalama olan deneme yazdı. Bu deneme ancak altı yıl sonra Sovremennik’de yayınlandı ama okurlarda bir etki yaratmadı. Fakat sonradan edebiyat hocaları tarafından gözden geçirildiğinde, kentte yaşayan bir sıradan adamın yaşamını betimlendiği Gogol tarzı “psikolojik bir deneme” olarak övgüye değer görüldü. Gonçarov 1840’ların başlarında bu konunun ele alındığı “Yaşlı İnsanlar” adında bir roman yazımına girişmişti; fakat bunun müsveddeleri kayıptır.

St. Petersburg’un Mariinsky Tiyatrosu

1847’den itibaren 22 yıl boyunca yayına çıkan üç romanının ortak konusu yükselmekde olan kapitalizm ve endüstrileşme ile köhnemiş soylu geneklerinin bir arada yaşamaya başladığı Rus toplumunda ütopyacı sorumsuzlarla realist ticaret erbabının yeni bir tür kavgaya girişmesi ile tabloya gelen sosyal koşulların betimlenmesidir. Belinsky’nin 1847 yılının en iyi kitaplarından olarak değerlendirdiği ilk romanı “Olagan bir Öykü” taşradan, pragmatik ticaret burjuvazisinin doğmakda olduğu başkent St. Petersbug’a göçmüş Aduev adındaki genç bir Rus soylusunun aşırı romantizminden doğan açmazlarını anlatır. Okur ve edebiyat çevresi içinde romanın baş karakterinin adından, kendini boş romantik duygulara kaptıranları niteleyen “aduyevsçina” deyimi türetilmişti. Tolstoy da romanı çok sevmiş, fakat bu deyimi bir toplumsal bencilliği ve kendi çıkarları ötesinde yeteneği olmayan bir tip insan’ı tanımlamak için kullanmayı uygun bulmuştu.

1849’da, on yıl sonra ortaya çıkacak büyük eseri “Oblomov”a hazırlık oluşturan bazı pasajlar bir küçük hikâye olarak “Son Oblomova-Oblomov’un Rüyası” adı altında Sovremennik’de yayınlandı. Batıcı Sovremennik yazarlarının çok övgüsünü çeken bu öykü Slavofil ulusalcılarca edebî tarz yönü ile beğenilmişse de Rus ataerkil geleneğine aykırı buluınan içeriği bakımımdan, küfür edilmeye varıncaya kadar şiddetle eleştirildi. Ortada kalmış bir fikir adamı olarak ilk zılgıtı ulusalcılardan yedi.

Amiral Yevfimy Putyatin

1852’de, Alaska’yı ve İmparatorluğun diğer deniz aşırı bağlantıları kontrol altında tutmakla görevli olup Japonya ile ticarî ilşkiler de kuran Amiral Yevfimy Putyatinin sekreterliğini üstlenip İngiltere, Afrika, Japonya gezisine çıktı.1855’de döndüğü bu gezideki anı ve gözlemlerini “Fregat Pallada-Pallas Firkateyn’i” yapıtında yazmış, tarih’den ekonomiye, etnografyaya kadar muazzam genel kültürü ile işleyerek fakat duygusal vurgulamalarla Rus okurlara Dünyanın geniş bir kesimi hakkında bilgi aktarmıştır. (1858). Bu tarz romantizmden hoşlanmayan bazı eleştirmenlere ters gelmiş; uygarlığa girememiş toplulukların ince bir duyarlıkla betimlenmesi tuhaflarına gitmiştir. “Oblomov” eserinin de analizini yapacak olan Dobrolyubov ise Pallas Firkateyni”ni “Epik bir romancı yeteneğinin kalite markasını taşıyan bir eser” olarak övmüştür.

Gonçarov 1850’ler boyunca ikinci romanı “Oblomov” üzerine çalıştı. Yazımın ağır gitmesinin en önemli nedeni 1855’de Sansür Komitesinde yer alması;burada Turganyev, Nekrasov, Pisemsky ve Dostoyevsky’nin önemli eserlerini sansürden kurtarmak için canla başla mücadele etmesidir. Aleksey Pisemsky “Bin Can” isimli romanının yayınlanmasına izin verdiği için Gonçarov’un âmirlerince kınandığını anlatır. Buna karşın, başda Herzen’in “Kolokol”u, bir çok dergide onun böyle bir görev alması kariyerine ihanet gibi görülüp eleştiri ve hattâ alay konusu yapılmıştır. 1856’da yayın kuralları ve denetimi iyice sertleştirilince Gonçarov bu işi bırakmıştı.

1857 yazında sağlık sorunlarından gittiği Marienbad’da “Oblomov”u iyice toparlamış, yayına hazırlamıştı. “Oblomov’un Rüyası” öyküsünden geliştirdiği roman 1859’da başka bir edebî dergi (Pavel Svinyin tarafından kurulan) “Oteçestvennye Zapisky-Anayurdun Kroniği”nde tefrika edilmeye başlandı. Rus basınında çok tartışma konusu olan bu öykü; Rusca sözlüğe “oblomovsçina-oblomovlaşma” diye yeni terim girmesine yol açmıştır. Sosyal gelişmelerin yarattığı yeni adamdaki duyarsızlık, sorumsuzluk, uyuşuklukla kendini telef etmeyi ifade eden bu kavrama “Oblomov Hastalığı” da denmilmiştir. Bu yapıtın uzunca bir özetini ve hakkındaki değerlendirmeleri ek olarak vereceğiz.

Ilımlı muhafazakâr yapısına karşın 1861 reformlarına çok sevinmiş, hükûmetin anlayışından dem vurarak devrimci demokrat grubuna karşı dah kesin bir tavır almıştı. 1862 yazında İçişleri Bakanlığının resmî gazetesi olan “Severnaya potça”nın editörü oldu. Bir yıl sonra da sansür komitesindeki görevine döndü. Bu kez sıkı bir sansürcü kesilmişti. Biografilerini ilerde vereceğimiz Nekrasov’ait “Sovremennik” ve Dmitri Pisarev’in çok aktif yazarı olduğu “Russkoye slovo” dergilerinin başına çok iş açıyor; açık bir biçimde “nihilist” eğilimleri ve “içler acısı” diye nitelendirdiği ithal malı “özdekci-materyalist”, “sosyalist” ve “komünist” doktrinleri lânetliyordu. Bu yüzden demokratik cepheden ağır eleştiriler aldı. “1863’de Devlet Yayın Konseyinin üyesi oldu; bir yıl sonra da hükûmetin Yayın Bakanlığına katıldığında, gene daha önce “Sofia Nikolayevna Belovodova” ile “Büyükanne ve Portre” adındaki iki küçük öykü ile hazırlığını yaptığı üçüncü romanı “Obriv-Sarp Kayalık”üzerinde çalışmaya başlamıştı. Kendini tümüyle yazıya vermek için 1867’de hükûmetteki görevinden emekli olacaktır.

Kâlbimin çocuğu diye nitelendirdiği “Sarp Kayalık” eserinin tamamlanması Gonçarov’un yirmi yılını almıştı. Hattâ sonlarına doğru, Turganyev’e yazdığı bir mektupdan da anlaşılacağı üzere konunun çözümsüz gibi görünmesinden bitiremiyeceği duygusuna kapılmıştı. Nihayet 1869’da, üç adam arasında cereyan eden romantik bir rekabetin işlenerek Rusyanın ahlâkî ve geleneksel değerleri karşısında nihilizm’in lânetlendiği Rus klasiklerinden kabûl edilen “Sarp kayalık” romanı Vestnik Evropy-Avrupa Habercisi’nde yayınlandı. Kahramanlarından biri Aduev, diğeri Oblomov ve nihayet, yetenekli biri olmasına karşın sanatçı gelişimini ideolojisi yüzünden kaybetmesi ile heder etmiş Raisky olan trilojinin en sonuncusu olan bu kitabı Gonçarov ‘un kendisi en iyi eseri bulduğu gibi, edebiyat tarihçisi S. Maşinsky de “Olagan bir Öykü”den de fazla ün yapmış “Oblomov”dan da toplumsal epik değeri ile üstün görmektedir.

Gonçarov 1870’lerde dördüncü romanını yazmaya niyetlenmişti. Fakat bundan vazgeçip eleştirmenliğe yöneldi. Tiyatro, edebiyat inceleme ve denemelerinde de çok başarılı ve doğurgan oldu. “Miriad iy Muki-Yığınla Azap” Griboyedov’un “Akıldan Bela” oyunu üzerine yazılmış en iyi un denemelerdendir. O arada kırsal Rusyada yaşamın akışı hakkında “Eski bir Dönemin Hizmetkârları”ve aynı konudaki “Uka-Kaderin Azizliği ve diğerleri” adıyla yayınlanmış küçük öykülerini yazdı. 1880’de tüm eserlerin yayını yapıldı. Yayına vermeyip yaktığı müsveddeler de olabileceği ölümünden sonra tartışılmıştır.

Yazar yaşamının sonuna doğru “Olagan Olmayan bir Öykü” başlığı ile kendi anılarını yazdı. Başda Turganyev olmak üzere edebî rakiplerini kendi eserlerinden intihal yapmak ve Avrupa çapında ün kazanmasını önlemekle ittiham etti. Bazıları bu iddiaları ciddîye aldı; bazılarınca istikrarsız ve mutsuz ruh hâlinin ürünü kabûl edildi. Sonuçda bu anılar ancak 1924’de yayın olanağı bulacaktır.

Gonçarov’’un hiç evlenmemiş; yaşamını münzevî geçirmiş olmasının diğer yazı erbabı ile hırçın polemiklere sebebiyet verdiğini akla getirmektedir.

24. Eylül.1891’de zatürree’den yaşamını yalnızlık içinde yitirecek yazar (Sovyetler zamanında Leningrad adını alacak olan) St.Peterburg’daki Aleksandr Nevsky Manastırı Novoe Nikolskoye Kabristanına gömüdü; 1956’de külleri Leningrad “Volkovo Kabristanı”na nakledildi.