Rus ve Sovyet Edebiyatı (97)

A. Serafimoviç

Yazı türleri itibari ile Sovyetler Dönemindeki Rus Edebiyatına devam ediyoruz.

Sosyalist Gerçekçilik çeşitli vesilelerle değindiğimiz üzere Sovyetlerin resmî ve ideolojik olarak kabûl görmüş edebiyat türü idi. Bu türü seçenler içinde, en yaşlılarından (1863-1949) Sreda grubuna girmiş olan Aleksandr Serafimoviç, gerçek olaylara dayanan İç Savaş sırasında bir Kızıl Ordu birliğinin Beyazların kuşatmasından sıyrılma macerasını anlatan “Demir Taşkın”; Ukraynalı Mihail Stelmak “İnsan Kanı Akmasın” (1957), Lenin Ödülü kazandığı ‘Ekmek ve Tuz’ (1958), Devlet Ödülü kazandığı ‘Büyük Aile’ romanları; gene bol Devlet Ödüllü Aleksandr Borisoviç Çakovsky “Zaten Yasdayız” (1949), “Kuşatma” (1978), “Zafer” (1982) romanları ile bilinir. 1900-1962 yılları arasında yaşamış, Don İlinden gelme gezgini bir köylü ailesine mensup Nikolay Fyodoroviç Pogodin müstear adlı N.F. Stukalov önce Rostov gazetesi ‘Trudovaya Jin’ sonra Moskovada Pravda gazatesi için muhabirlik yaptı. “Baltanın Şiiri”, “Aristokratlar”, 1917 Ekim Devrimine katılıp Leninle karşılaşan bir askerin öyküsü “Tabancalı Adam”, Lenin üçlemesi sayılan “Kremlinden Şarkılar” gibi tiyatro oyunları yazmış; 1951-60 arası “Teatr” adındaki tiyatro dergisinin baş editörü olmuştur.

Nikolai Ostrovsky

Sosyalist Gerçekçiler içinde, 1904-1936 tarihleri arasında yaşamış Nikolay Alekseyeviç Ostrovsky özellikle göze çarpar. Ukraynalı bir işçi ailesi içinde Volin İli Viliya köyünde doğan Ostrovsky çalışkan bir öğrenci olarak kilise okulunda okudu; fakat 13 yaşında Bolşevik Parti aktivisti olmuştu. Onu körlüğe, felce, 32 yaşında yaşamını yitirmeye kadar götürecek bir omurga arızasına, romatizma, tifüs illetlerine uğramasına karşın Kızıl Orduda faal görevler alan Ostrovsky’nin en tanınmış romanı Komünist edebiyatın en etkili eseri Rus İç Savaşına ait “Çeliğe Nasıl Su Verildi”dir. Ölümünde Ostrovsky müzesi ve Nilolay Fenemon ve Ludmilla Rogova gibi ünlü sakatların da bakıma alındığı Bakımevi tesis ve Ukrayna Komsomol’u Merkez Komitesi tarafından “Ostrovsky Cumhuriyet Ödülü” ihdas edildi.

Çocuk povestlerine referans yaptığımız Sergey Venediktoviç Sartakov da temelde gönlünü komünist rejime bağlamış; yurttaşların özverili çalışmaları sayesinde ülkenin, özellikle Sibiryanın gelişmesini nakleden “Taş Temel” (1950), “Dağ Rüzgârı” (1957), “Kraliçeyi Teslim Alma” (1960), “Yavaş Gavot Dansı” (1967 gibi kısa romanları, “Irmak Üzerindeki Şarkı” oyunu (1947), “Uzaktaki Köy” (1947), “Pencereler Altındaki Küçük Bahçe” (1955, “İlk Çatışma” (1967) gibi küçük öykü kolleksiyonları, 1940-54 arası yazdığı 3 ciltlik “Saian Dağları” romanı, “Buz Hazine” (1961), “Filozoflar” (2 cilt, 1966-71), “Işıltı” (2 cilt 1974-75) romanları ve son eseri “Barbin Povestleri” üçlemesi lirik bir dille genelde Leninist Devrime adanmış eserler olup karşılığında SSCB Devlet Ödülü ve iki ayrı nişan ve SSCB Yazarlar Birliği sekreterliği ile mükâfatlandırılmıştır.

Vera Fyodorovna Panova

Vera Fyodorovna Panova, Don Irmağı üzerindeki Rostov kentli olup Rostov’da iki yat klubü kurmuş bir tacirken yoksul düşmüş bir babanın kızı olan Panova o ırmakta 1910’da boğulan babasını yitirdiğinde beş yaşında idi. Annesi seyyar satıcılıkla geçinmeye başlamıştı. Bir aile dostunun eğitimi ile yetişti. Onun da vefatı üzerine kendini yetiştiren genç kız 17 yaşında mahallî “Trudovoy Don-Çalışan Don” gazetesinde iş buldu. Ayrıca, çalışma muhabirleri bölge temsilcisine asistanlık yaparak gazeteciliğin muhabirlik, röpotacılık, denemecilik yanlarını da deneyimsel biçimde öğrendi. 1925’de evlendiği ilk Kocasının soyadını kullanarak V.Staroselsky izması ile makaleler yazmaya başladı. Yazı hayatına atılmasını 1958’de yazdığı “Santimental Romans” adlı otobiografik romanında nakledecektir. 2 yıl sonra boşanınca yazı adını Vera Veltman’a çevirdi. 1933’de oyunlar yazmaya başladı. İkinci kocası Komsomolskaya Pravda’da yazan gazeteci Boris Vaktin tutuklanıp Solovki cezaevine konacaktır. Orada yaşamını kaybecektir. Onu görmesine Gulag yetkilililerince sadece bir kez izin verilen Panova bu görüşmeyi “Svidanie-Buluşma” öyküsünde anar. Bu olaylı ve acılı yaşamı vegerçek değeri nedeniyle biografisini biraz uzun tuttuğumuz Panovanın tüm bu olumsuzluklara karşın rejim çizgisinden ayrılmadığını, sosyalist gerçekliğe sadık kaldığını da vurgulayalım.

1940’dan itibaren Leningrad’da Çarskoe Selo’da yaşamaya başlayan Panova’yı kent sınırına gelen Naziler onu kızı ile birlikdetoplama kampına tıktılar. Ama ana kız Narva’ya kaçmayı başardılar; harap olmuş bir sinagog’a gizlenerek yaşamlarını sürdürdüler. Sonra Şişaki köyüne varıp akrabalarının yanına sığındılar. 1939-40’da başladığı önemli eserleri “Ivan Kosogor” ve “Eski Moskova’da” tiyatro oyunlarını orada bitirdi. Bunlardan ödül kazanmıştı ama öykü ve roman tarzlarının kendine daha özgür bir ortam sağlayacağını düşünüyordu. Almanlar Ukraynadan 1943’de çekilince (o zaman ‘Molotov’ denilen) Perm’e taşınıp yerel bir gazetede çalışmaya başladı ve ilk romanı, sonradan ‘Yevdokia’ adı ile filme alınacak ‘Pirojkov Ailesi”ni yazdı. 1944’de, iki ay boyunca, gazeteci kimliği ile, hakkında “Sputniki” romanını yazacağı ve 1947’de kendisine Stalin Ödülü kazandıracak bir hastane trene refakat etti. Bu romanı temel alan bir senaryo oğlu Boris Vaktin tarafından yazılıp filme alınmıştır. 1945’de “David Dar” müstear adı ile bilim kurgu yazarı David Yakovleviç Ryvkinle evlenip tekrar Leningrad’a dönen Panova başka dillere “İleri Bakmak” adı ile çevrilen ve 1948 Stalin Ödülü kazanacak, Urallardaki bir fabrikadaki işçileri anlatan “Krujilika” romanını yayınladı. 1944’de başlamış olup seyyar tren bağlantısı nedeniyle kesintiye uğrayanbir kolhoz’da çalışanları hikâye ettiği “Yasny Bereg-Açık Sahil” romanını 1949’da bitirdi; bundan dolayı 1950 Stalin Ödülünü kazandı. Kruşçev yumuşaması başlagıcında, Sovyet aydınları çevresinde baba-oğul ilişkilerini konu eden ve çok popülarite kazanan “Vremena Goda-Bir Yıllık bir Arada”yı yazmış fakat genelde basın tarafından ‘natüralist’ ve ‘objektif’ stili ile sosyalist ahlâkiyata uymamakla eleştirildi. 1955’de yazdığı ‘Seryoja’ Sovyet çocuk edebiyatının en iyi eserlerinden biri olarak alkışlandı. 1959’de gene çocuklar için ‘Valya ve Volodya’ başlığı ile çocuk öyküleri yayınladı. 1954 ve 1959 yıllarında Sovyet Yazarları Birliği Yönetim kuruluna üye seçilen Panova iki kez ‘Çalışma Kızıl Sancak Nişanı’na lâyık görüldü. İngiltere, İskoçya, İtalya ve 1960’da ABD gezilerine izin verildi. Daha sonra, bazıları yarı özyaşamsal, diğerleri XVII. Asır Rusya tarihi ile ilgili romanlar, sinema senaryoları yazdı. İlerde ün kazanacak Yury Kazakov, sekreterliğini de yapmış olan Sergey Dovlatov, Viktor Konetzky, Andrey Bitov, Viktor Golyakin gibi yazarların yetişmesini sağladı. Oğlu Boris Vaktin (1930-1981) sert muhaliflerden bir yazardı.

1967’de kısmen felç olduğu hâlde çalışmasına 3.Mart.1973’deki vefatına kadar ara vermemiştir. Komarova’da Anna Ahmatova’nın yanına defnedildi.

Boris N. Polevoy

Boris Polevoy müstear adı ile bilinen, 1908-1981 yılları arasında yaşamış, Gorky’nin desteklediği Moskovalı teknolog Boris Nikolayeviç Kampov da yazar ve gazeteci olarak rejim propagandası yapmış; Muhabir olarak Pravda gazetesinde yayınlanan Auschwits imha kampındaki izlerine rastladığı vahşet ropörtajı ile ünlenmişti. II. Dünya Savaşı savaş pilotu Aleksey Petroviç Maresiev’in yaşamını anlattığı “Gerçek bir Adamın Öyküsü” ve ”Spartacus” en çok bilinen eserlerindendir. Tarihî romanlarında gerçek olaylardan bir hayli uzaklaşır; Sovyetlerin kahramanlıklarını vurgular. 1940’dan ölümüne kadar Komünist Parti üyesi oldu. 1951-1960 arası Yüksek Sovyet Sosyalist Federe Cumhuriyeti Sovyet Rusya delegeliği; 1959’dan vefatına kadar Sovyet Gazetecileri Birliği Yönetim kurulu üyeliği; 1960’dan itibaren edebî gençlik dergisi “Yunost”un baş yazar veyayıncılığını yaptı. ‘Sosyalist Çalışma Kahramanı’ unvanı, üç Lenin, iki Kızıl Sancak, bir Kızıl Yıldız nişan ve “Dünya Barış Konseyi”nin Altın Madalyasını almıştır.

Bir Yandaş Sovyet yazarı da Sibiryanın Narim kasabasından, Nisan.1909-Ekim.1984 tarihleri arasında yaşamış Vadim Mihailoviç Kojevnikov’dur. Kızı Nadejda Kojevnikova da yazar olan Kojevnikov 1941-1945 arası Pravda gazetesi için savaş muhabirliği yaptı. O arada Partiye katıldı. 1949’da Sovyet Yazarları Birliğine sekreter seçildi. “Sosyalist İşçi Kahramanı” olduğu resmen tescil edildi. İlk küçük öyküsü ‘Kapı’dır (1930). 1939’da “Gece Söyleşieri” başlıklı öykü kolleksiyonunu neşretti. Başka şiir kolleksiyonları yanında “Büyük Çağrı” (1940) novellası (kısa roman); “Korkunç Silah” (1941) adlı çocuk novellası, “Tan Yerine Doğru” (2 cilt 1956-57), “Kılıç ve Kalkan” (1965” gibi daha çok II. Dünya savaşına ait kahramanlık romanları vardır. Ve bol mikdarda ödül ve nişandan o da nasibini almıştır.

Nikolay Gribaçev

1942’de Almanlara karşı direnen bir istihkâm bölüğünün komutanlığını yaparak yararlık gösteren, 6. Aralık.1910, Lopuş doğumlu Nikolay Gribaçev de bu vatanî hizmetten önce “Klan’ın Sonu” şiiri (1934) ve “Kader” adındaki manzum öykü (1936), “Stepan Yelagin” (1938) gibi lirik kahramanlık ve tarihî şiirleri ile tanınmıştı. Savaştan sonra “Bolşevik Kolhoz” (1947), “Pobeda’da Bahar” (1948) gibi şiir kitapları ile ününü tümüyle arttırmış; halkçı ve uluslararası temaların işlendiği “Ağustos Yıldızları” (1958), “Gece Vakti Kasırgası” (1964) başlıklı küçük hikâye kitapları ve “Bir Tarlada Beyaz Melek” hikâyesi ile öykücülük denemelerini başarı ile sürdürmüştü. Burjuva ideolojisine karşı kaleme aldığı makaleleri sayesinde 1961’de Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesei (SBKP MK)’ya aday üye oldu. Rusya Federasyonu Yüksek Sovyetinin beşinciden sekizinci toplantılarına kadar delegelik yaptı. 1959’da SSCB Yazarlar Birliği Sekreteri oldu. 1960’de Lenin Ödülü ve Ekim Devrimi nişanı ve daha başka altı nişan ve madalya aldı.

Georgi Mokeyeviç Markov 19.nisan.1911’de, Sibirya, Tomsk’da doğdu. “Strogovlar”, “Baba ve Oğul”, “Arz’ın Tuzu”, “Sibirya Işıkları” ve “Gelecek Çağ’a Doğru” romanlarının müellifidir. “Novaya Sibir” dergisinde yayınlanan birinci roman’ın ilk bölümlerinin Sibirya köylülerinin yeni Sovyet gücüne uymaları sürecini nakletmesi muhalif merkez basının tepkisini çekmiş; tam bir taşra külhanisi küstahlığı ile yazdığı ileri sürülmüştü. Yazarlar Birliğinin sekreterlerinden biri sıfatı ile 1958 Ekiminde, Dr. Jivago romanı ile patlama yapıp Nobel Ödülü kazanan Pasternak’ın Birlikten ihracı teklifini yapan ilk o oldu. 1967’de Yazarlar Birliği içindeki çatlamada alınacak tedbirlere karşı onun “taşra külhanîliği” tekrar gürültülü bir biçimde dile getirildi. 1969’da ‘Gulag Takımadaları’nı yazan Soljenitsin’in Birlikden sepetlenmesine en hararetle oy verenlerden biri de odur.

Georgi Markov

Temmuz.1971’de Yazarlar birliğinin Birinci Sekreteri atanan ve zamanın Parti Sekreteri ve Sovyetlerin birinci adamı olan Leonid Brejnev’le içli dışlı hâle gelmiş Markov’un “Sibirya” romanı birinci bölümü 1971’de, ikincisi 1973’de, iki bölüm halinde Znamya gazetesinde yayınlandı. 1979’da Brejnev’e, “Malaya Zemlya”, “Yeniden Doğuş”, “”Bakir Toprak” kitapları için, edebiyatın her janrından halka esin kaynağı olan muazzam etkisi gerekçesi ile lâyık gördüğü Lenin Ödülünü bizzat takdim etme yağcılığını yapmıştı. Mejdunarodnaya Kniga gibi biografisini yazan Sovyet kaynaklarında saf kan komünist olarak göklere çıkarılan Markov Yazarlar Birliği başkanlığı sırasında Merkez Komite “Yayınlanan Eserlerin İdeolojik ve Sanat İçeriği ile İlgili Baş Editörlerin Sorumlulukları Hakkında” 8.Ekim.1979 tarihli kararı çıkarmıştı.

1980’de Sibiryada doğduğu kasabada Markov’un heykeli dikildi ve onun yaşamı ve eserlerine adanmış bir küçük müze açıldı. 1981-1985 arası eserlerinden 4.129.000 adet basılmıştır. 1986’daki son romanı “Gelecek Çağa Doğru”da, Politbüro üyesi Egor Ligaçev’in Tomsk oblastînda Parti sekreterliği sırasında gösterdiği örnek çalışmanın tam bir kahramana yakışır olduğu anlatılıyordu.

1986’daki Parti Kongresinde daha fazla “glasnost”a (Gorbaçov’un ekonomini gelişmesi hedefi ile şeffaflık politikası) gerek olmadığını dermeyan etti. Bir basın konferansında Pasternak’ın “Dr. Jivago” romanının yayınlanmasına şiddetle karşı çıktı. 1986’da Yazarlar Birliği Birinci Sekreterliğinden emekli oldu. 1991 Eylûlünde bir Polonya gazetesi Georgi Markov adında bir Bulgar muhalifinin Londrada zehirli bir şemsiye ile dürtülerek öldürüldüğü haberi yanında bizim Sosyalist Çalışma Kahramanı madalyalı Markov’un da resmini yayınladı. Bu hatadan dolayı gazete özür diledi ama Tanrının hikmeti, bu olaydan bir kaç gün sonra Georgi Mokeyeviç Markov vefat etti.

Viktor Sergeyeviç Rozov 8.Ağustos.1913, Yaroslavl doğumlu oyun yazarı olup, aktörlükden gelmedir. Devrim Tiyatrosundan mezun oldu. 1941-1945 Alman Savaşına katıldıktan sonra 1952’de Gorky Edebiyat Enstitüsünden dersler aldı. İlk oyunu “Kızın Arkadaşları”dır (1953). .“İyi Talih” (1954), “Eğlence Peşinde” (1957”, “Adaletsiz Savaş” (1960), “Yemekden Önce” (1962) gibi çok çeşitli karakterler yarattığı oyunlarının konuları genellikle genç kahramanlar, günlük yaşamın tadını çıkarmadır. Gonçarov’un “Sıradan bir Öykü” romanını da oyun hâline getirmiştir. SSCB Devlet Ödülü, üç nişan sahibi oldu. 2004’de vefat etti.

Konstantin Mihailoviç Simonov

Konstantin Mihailoviç Simonov Kasım.1915-Ağustos.1979 tarihleri arasında yaşamıştır. Bir savaş şairi olarak bilinir. Petrograd’da doğan ozanın annesi Rurikid hanedanoından Prenses Obelenskaya, babası Çar Ordusunda bir subay olup 1917 Devrim sonrası Rusyayı terketmesine rağmen annesi onunla birlikde Rusyada kaldı ve 1920’lerin başında I. Dünya Savaşı gazisi ve Kızıl Ordu subayı Aleksandr Ivanisçev ile evlendi. Askerî okulda hoca olan üvey babası ile Ryazan’da ve Saratov’da yedi yıllık temel öğrenimi alan Konstantin bir fabrika atölye eğitimhanesinde tornacılık öğrendi. 1931’de Moskovaya taşındıklarında mühendislik öğrenimi ve bir fabrikada iş aldı. Bir yandan, “Genç muhafız ve Ekim” gazetesinde yayınlanacak şiirlerini yazmaya başladı. 1928’de M. Gorky Edebiyat Enstitüsü ile Moskova Tarih, Felsefe ve Edebiyat Enstitüsü evrelerinden geçip mezun olduktan sonra Mogolistanda Sovyet-Japon nüfuz bölgeleri sınırındaki “Halkin Gol” çatışmalarını izlemek üzere savaş muhabiri olarak gönderildi.

1940’da, Leningrad Leninist Komsomol Tiyatrosunda sahnelenecek olan “Bir Aşkın Hikâyesi” ve “Kentimizden bir Oğlan” oyunlarını yazdı. Askerî siyaset akademisinde bir yıl savaş muhabirliği kursu aldı. Savaşın başlangıcında “Krasnaya Zvezda-Kızıl yıldız” gazetesi hizmetinde orduya katıldı. 1942’de bir bataryaya binbaşı, 1943’de yarbay; savaş bittikden sonra albaylığa atandı. Savaş haberlerinin çoğu “Kızıl Yıldız”da yayınlandı. Savaş yılları boyunca da “Rus Halkı”, “Bekle Beni”, “Öyle olacak” oyunlarını ve”Günler ve Geceler” (1943-44) romanını ve “Seninle ve Sensiz” ve “Savaş” başlıklı şiir kitaplarını yazdı.”Bekle Beni” şiiri bir askerin (müstakbel eşi aktris Valentina Serova’yı kasdettiği) sevgilisine hitaben dönüşünü mutlaka beklemesi dileği ile ilgilidir. Valentinaya daha çok şiir yazmıştır. Romanya, Bulgaristan, Yugoslavya, Polonya ve Almanyada savaş muhabirlikleri yaptı; “Berlin Çatışması”nda da hazır bulundu. Savaştan sonra raporlarını: “Çekoslavakyadan Mektuplar”, “Yugoslavya Notları”, “Slav Dostluğu”, ve “Kara Deniz’den Barents Denizine; bir Savaş Muhabirinin Notları” kitaplarında topladı. Savaşdan sonra üç yıl boyunca Japonya, ABD ve Çindeki temsilciliklerde hizmet aldı. 1958-60 arası Taşkent merkez olmak üzere Orta Asya Cumhuriyetlerinde Pravda’nın muhabirliğini yaptı. “Silah Arkadaşları” romanı 1952’de; daha uzun romanı “Diri ve Ölü” 1959’da, ‘Dördüncü’ adındaki oyunu 1961’de yayınlandı. 1963-64’de “Askerler Doğmaz, Yaratılır” ya da “Asker olarak doğulmaz” diye çevrilebilecek “Soldatami ne rojdayutsia”yı; aynı konunun devamını “Son Yaz” adı ile 1970-1971’de yazdı. Bir çok eserlerinin film versiyonları yapılmıştır. 1950-53 arası “Edebî Gazete”nin, 1954-58 arası “Yeni Dünya” gazetesinin baş editörlüğünü yaptı. 1946-59 ve 1967-1979 yılları aralarında olmak üzere iki kez SSCB Yazarlar Birliği sekreterliğini üstlenmiştir. 1979’da Moskovada vefat etti.

1942, 1943, 1946, 1947, 1949, 1950 yıllarında SSCB Devlet Ödülleri aldı. Ayrıca üç Lenin Nişan; iki Birinci sınıf Vatan Savunma Nişanı, Kızıl Sancak Nişanı aldı. Çekoslavak Sovyet Cumhuriyetinden “Beyaz Aslan Nişanı”; “Onur Nişanı”, “1941-1945 Büyük Savunma Savaşında Almanya üzerine Zafer Madalyası”, “Odesayı Savunma Madalyası, ‘Stalingradı Savunma Madalyası’, 1974’de “Lenin Ödülü”, “Çekoslavak Beyaz Aslan Nişanı”, “Çekoslavak Savaş Haçı” ve Mogolistan Sukbaatar Nişanı sahibidir.

Sürecek