Sözcük Anlamlarında Evrimleşme - 8

16) Yeryüzü, Hıristiyan toplumları kesiminde "karnaval"larla dolu bir mevsimi (ocak-şubat ayları) daha geçirdi. Almanyada Fasching, Brezilyada Rio Karnavalı, Frankofon (Fransızca konuşulan) ülkelerde Mardi Gras (Mardi Gra) karnavalları (biri dışında) alışageldiğimiz coşku ile ve daha da zengin içerik kazanarak kutlandı. Mardi Gras festivallerinin her yerden daha büyük bir coşku, tüm Dünyanın dikkatini çeker bir biçimde kutlandığı New Orleans'da, geçen yıl (30.Ağustos. 2005'de)Katrina kasırgasının yarattığı büyük felâket karnaval yapacak alan bırakmamıştı. ABD'de olmasına karşın, bağlı oldukları Eyaletin (Louisiana) bir zamanlar Fransaya bağlı olmasından gelen gelenekle, Fransız kültürüne özgü Mardi Gras'yı kutlayan Dixieland'in sevimli zencilerinin neşesi sönmüştü.

Özellikle, Almanya ve Rio'daki örneklerinde erotik görüntülerin de sergilendiği, başı dumanlı gençlerin bu taşkın gösterileri vesile ederek kendilerine cinsel doyum olanağı aradıkları ve eğlence, festival olarak algıladığımız bu karnavallar'ın aslı nedir?

Bir zamanlar, İsanın son günlerini simgeleyen hüzün verici gösteriler, günahlarını affettirmek isteyenlerin acıklı tövbe törenleri, pazarlar dışında 6 hafta süren perhizin yapıldığı çok katı oruç kuralları ile hıristiyanlığın farzı bir ritüel olan karnaval , bugün Ortodoks kiliselerinde bir ölçüde başlangıçdaki formatına uygun biçimde yapılırken, Katoliklerde sulandırılmış, Protestanlarda iyice çığırından çıkarak nerede ise orji törenlerine (Yunan ve Romalılarda şarap tanrısı Diyonizos-Baküs adına yapılan sefahat alemlerine) dönüşmüştür.
42 gün (pazarlar çıktıkdan sonra 36 gün) süren "Karnaval" sözcük olarak Latince "Carne'm levare (leuâre)-eti uzaklaştırmak" ya da "carnelevarium-etten uzak durma"nın kısaltılmışıdır.

Ancak, karnaval'ın Almanya ve Brezilyadaki bugünkü uygulaması et perhizi değil tersine önüne geçilmez bir etoburluk yaratıyor.

Batı kiliselerinde Büyük perhiz, ilkbaharın gündönümünde (21 Mart) ya da bu tarihin hemen sonrasında dolunay'ın görülmesini izeyen ilk Pazar günü kutlanan ve Hıristiyanlığın kilise takvimindeki temel yortu Paskalyadan (İbranîce ve Yun. Paskha, Lat. Pascha) 6 hafta önce başlar. Dolunaya bağlı kalındığından Paskalyanın, dolayısiyle Büyük Perhizin başlangç tarihi, yılına göre 35 günlük bir arada oynuyor. Paskalya için (her yılın 2.nisanı olarak belirlenen) değişmez bir tarih önerisini Vatikan 1963'de uygun görmüş ama ortak tarih için kiliseler arası bir uzlaşma gerekiyor.

  Ortodoks kilisleri dışında, Büyük Perhiz'in ilk günü "Küllenme Çarşambası"
denilen Çarşamba gününe rastlatılır (İng. Ash Wednesday, Alm.
Aschermittwoch). Eskiden o gün Romada günah çıkarmak isteyen tövbekârlar üstlerine kül döker, çula sarınırlar, Paskalyadan önceki Kutsal Perşembe gününe kadar toplumdan soyutlanmış olarak yaşarlardı. Halen, Küllenme Çarşambasında kilisler farklı törenler düzenliyorlar. Ortodoks Kilisesi ise Büyük Perhizi Pazartesi başlattığından "Küllenme Çarşambası" geleneğinine sahip değil. Mardi Gras Fransızcada "Yağlı Salı" demektir (Alm. Fetter Dienstag, İng.de farklı deyim kullanılıyor: Tövbe Salısı= Shrove Tuesday).
Bu, Büyük Perhizin, yağdan orucunu da gerektirmesinden dolayı, bir gün öncesinden evdeki bütün yağın tüketilmesi geleneğinden kaynaklanan bir deyimdir.

   IV. yüzyıla kadar Paskalya, sadece Cumartesiyi Pazara bağlayan gece kutlanırken İskenderiye piskaposu Athanasios ile Constantinia piskaposu Epifanios'un Paskalya öncesi haftayı "Kutsal Hafta" kabûl etmeleri üzerine İsanın son günlerini hikâye eden törenler başlatıldı; şimdi, Katolik kiliselerinde o haftanın Çarşamba günü: Havarilerden (din tarihinde İskariyot namı ile anılan) Yahuda'nın, 30 parça gümüş karşılığında, İsayı Yahudi başrahiplerine jurnallaması, Kutsal Perşembe: Yahudanın ihbarını Romalılara iletmesi ve İsanın Komünyon törenini başlatması, Kutsal Cuma: İsanın çarmıha gerilişi ve ölümü, Kutsal Cumartesi: gömülmesi, Paskalya pazarı ise İsanın yeniden dirilmesi ile anılıyor; törenlerin, örneğin yeni Hıristiyan olacakların vaftizinde kullanılacak yağ ve ekmelerin kutsanması şekli zaman içinde değişiyor.

   Ortodoks kiliselerinde, genellikle, Perşembe gecesi ayin düzenlenir; Cuma akşam duasında İsanın gömülmesi canlandırılır; bu arada İsanın ölüsünü betimleyen bir cenaze simgesi kullanılır (epitafion). Anglikan kiliselerinde Toplu Dua Kitabı Kutsal Cuma'da komünyonu öngörüyorsa da, Protestanlığı laiklik olarak algıyan İngilizler bunu genellikle uygulamıyor.
Karnavalın ilk günü de ulusal ya da yerel geleneklere göre değişiyor; ör. Fasching Almanyada, Münih'de (Bavarya Eyaleti) İsanın doğumunun Onikinci gecesine isabet ettiğine inanılan 6.Ocak'da, Köln'de (Rhineland Ey.) 11. ayın (Kasım) 11.günü saat.11.11'de Epifani festivali ile başlıyor.

   Bu ülkemizdeki Rumların 6.ocakdaki "Epiphaneia" uygulamasından bizim de aşina olduğumuz bir festival ki, bu İsanın tanrısal niteliği ile ilk kez görünmesini anlatmaktadır. Fransadaki kutlamalar ise, sadece Küllenme Çarşambası öncesi Salı (Mardi Gras - Yağlı Salı) ve mi-carême'e ya da Büyük Perhizin 3.haftasındaki Çarşamba ile sınırlı kalıyor. Küllenme Çarşambası İspanyanın bazı bölgelerinde karnaval kutlamaların bütünü içinde, bazılarında değil. Bu festival kaynağını Roma, Venedik, Floransa ve Turindeki uygulamalardan aldığı için temelde ve genelde İtalyan karakteri taşıyor. 1585-90 arası papalık yapan V.Sixtus uygulamadaki aşrılıkları ve kuralsızlıkları şiddetle engellemişti ama ondan sonra Papalığın politikası festivallere ılımlı ve hoşgörü ile bakmak oldu.

ABD'de en göz alıcı karnaval New Orleansdakidir. Tövbe Salısından on gün önce Mardi Gras ile başlar.

   Metinde geçen özel terimlerin etimolojik çözümlenmesinden de kültürlerin birbirlerine ne kadar karışmış olduklarını göreceğiz:
Karnaval (Fr. Ve İsp. Carnaval, İt.Carnevale-Carnovale, İng. Carnival, Alm.Karneval, Yun.
Karnavali): Latince açılımı: "caro" nun(et) i hali olan "carne-m" ve "leuâre" (kaldırmak- uzaklaştırmak); yani "etten uzak durmak" Paskalya (İbr., Yun. Ve Latin Paska, Fr.Pâques, İt. Pasqua, İsp. Pascua - Pascua Florida, İng. Easter, Alm. Oster, Slav dillerinde. Uskrs) Görüldüğü gibi Yunan ve Latin kültürü grubundaki dillerde bu kavrama verilen isim İbranîce Paska'dan geliyor ki bu da geçiş, yolculuk (passage) demek.

Yahudilerin de, her yıl, Musa önderliğinde Mısırdan çıkışı anılarını kutladıkları bir bayramları
Var. Diğer bir Hint-Avrupa kültürü öbeği oluşturan İngilizce, Almanca, Slavca grubundaki
birbirlerine benzer sözcükler ise Sanskritçe "USRA" çıkışlı...
Çeşitli Anglo-Sakson, Germen, Slav dillerinde değişik söylenen, zaman içinde de farklı formlar alan bu sözcük "İlkbaharın gün dönümünü yani 21.Martı simgeleyen ve onuruna o gün festival yapılan Tanrıçanın adı.

Büyük Perhiz: İng. "Lent", Alm. "Fastnacht", Yun. "Megalo-Nesteia" denen bu sürecin Latincesi "Quadrogesima dies - Kırkıncı gün" olup, çoğu dildeki karşılıkları bu deyimden çıkmıştır (ör. Fr. "Carême", İsp. "Cuaresma", İt. "Quaresima", Slav dillerinde "Korizma") Bu da İsanın, Paskalya öncesi Kutsal Cumada Ölümü ile sonuçlanan son 40 günü ifade etse gerektir.
Küllenme Çarşambası (İng. Ash Wednesday, Alm.Aschermittwoch, Fr. Mercredi des cendres) : Büyük Perhiz'in ilk günü
İskariyot: İsayı jurnallayan Yahuda'nın soy adı gibi kullanılıyor (Judas Iscariot). Babası Şimon'a da İskariyot derlermiş ama soy addan çok ona yakıştırılan "katil- Latince sicarius" namı olduğu anlaşılıyor. Bazılarınca da, kendisine haksızlık edildiği, tam tersine İsayı Yahudilere karşı savunduğu, hattâ onun yerine çarmıha gerildiği, gerçek İsanın kurtulduğu iddia ediliyor. Bu zatın apokrif (Tanrısal tebliğler olduğu kabûl edilmeyen) bir İncili de var.
Epitafion: (Lat. Epitaphium, Yun.Epitafios) Yun. "epi" üzerine, üzerinde, hakkında anlamlarında bir ilgeç'dir (edat), "tafos" türbe demektir; dolayısiyle "epitafion" cenazeyi temsil eden bir simge.

Epifani: Yun. "epifaneia, epifanios = görünme, kendini gösterme, beyan, izhar" Masdarı "epifanein= Ortaya çıkmak - epi (üzerinde), fanein (göstermek)". Bundan türemiş "Fantom", "Fantazma" gibi vizyon, görüntü anlamına gelen sözcükler de "fantasein =sergileme, ortaya dökme"den geliyor. Bunlara bir bağlantı da "fe-nein, fa-ein = ışıldama" sözcüğü ile var ki, bu da Sanskritçe "Bha = ışıldama"fiiline kadar dayanıyor.

Komünyon (İng., Fr. Communion, İt.Comunione, İsp. Comuniòn, Al. Abendmahl, Slav. Opcenje): Latince "Communio (paylaşma)", Yunanca "Eukharistia-Evkaristiya"
(Şükran), Arapça "Aşai rabbani -Rabbin Akşam Yemeği" olarak bilinen ve İsanin son akşam yemeğinde ekmek ve şarabı kendi bedeni ve kanı olarak Havarilerine sunuşunu anmak için ekmek ve şarapla ve özel ilahî okuyarak düzenlenen ayin; inanç birliği, paylaşımı, mezhep.