Ayasofya Nasıl Müze Oldu? Hukuki Konumu Nedir?
İstanbulun anıt yapılarından Ayasofya, tarihi geçmişinin yanı sıra mimarisi, mozaikleri ve Osmanlı döneminde yapılmış ekleri ile her zaman gündemde kalmıştır. Bizans ve Osmanlı kültürlerini araştıranlar bu görkemli yapıya her zaman özen göstermişlerdir. Ayasofya 916 yıl kilise, 481 yıl cami olmuş, 1935ten bu yana da müze işlevini sürdürmektedir. Gün olmuş siyasi gündemi değiştirmek isteyenler, ortada hiç neden yokken Ayasofyayı dile getirmiş ve dikkatleri bu yöne çekmişlerdir. Gün olmuş bazı siyasiler de kendi görüşleri doğrultusunda siyasi yatırımlarına bu yapı ile ulaşmak istemişlerdir. Ayasofyanın cami veya müze işlevinden hangisinin daha etkin olacağı tartışılmış, bunlar zaman zaman hız kazanmış bir süre sonra da unutulmuştur. Ne var ki bu konudaki tartışmalar sürerken akıl ve bilimin ışığı altında, konunun boyutları, felsefi görüşün öngördüğü neden ve niçin sorularının yanıtları hiçbir zaman aranmamıştır.
Ayasofyanın nasıl müze olduğunun nedenlerini üzerine ve bu konuda nasıl çalışıldığının üzerine bilimsel yönden hiçbir zaman inilmemiştir. Konuya açıklık getirmek amacıyla bu dönemleri bir kez daha açıklamanın yerinde olacağını düşünüyorum (detaylı bilgi için Bkz: Erdem Yücel Belgelerin Işığı Altında Ayasofyanın Müze Oluşu ile İlgili Bazı Gerçekler Türk Dünyası Araştırmaları, İst., 1992 S.78, s.183-222).
Ayasofya, Büyük Atatürkün isteği, Türkiye Cumhuriyeti Bakanlar Kurulunun Kararı ile müze olmuştur. Bu konuda gerçek bir kararnamenin olmadığı, konuyu bilmeyenlerce zaman zaman dile getirilmiş, televizyon ekranlarına bile yansımıştır. Oysa bu kararname Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünde, bir örneği de Ayasofya Müze Müdürünün odasında asılıdır. Ayasofyada yıllar önce açılan bir sergide ise eski müdürlerden Sabahattin Türkoğlu tarafından bu kararname sergilenmişti. Kuşkusuz bu konuda şüphesi olan ulema! gidip bu kararnameyi görebilirler. Bunu belirttikten sonra şimdi biz konumuza dönelim: Ayasofyadaki özel bir toplantı tutanağından öğrendiğimize göre İstanbul Asar-ı Atika Müzeleri Müdürü (İstanbul Arkeoloji Müzeleri) Aziz Oganın odasına beklenmedik bir anda Maarif Vekili Abidin Özmen gelir ve Ondan, Ayasofyanın müzeye çevrileceği, bunun için ilgili hazırlıkların yapılmasını ve bir komisyon kurulmasını ister. Ardından da yazılı emri orada yazar, imzalar ve müze müdürüne verir. Bundan sonra Ayasofyanın müzeye dönüştürülmesi için komisyon kurulur. Bu komisyon, İstanbul Asar-ı Atika Müzeleri Müdürü Aziz Beyin (Ogan) başkanlığında Evkaf Müdürü Niyazi Bey, Eski Eserleri Koruma Encümeninden Efdaleddin Bey (Tekinel), Mimar Kemal Bey (Altan), Topkapı Sarayı Müzesi Müdürü Tahsin Bey (Öz) ve Müzeler Uzmanı E.Ungelden oluşturulmuştur. Ayrıca komisyona İstanbulda bulunduğu günlerde Müzeler Genel Müdürü Ferit Beyin ve İstanbul Belediyesinin seçeceği bir kişinin de katılması uygun görülmüştür. Komisyon, İstanbul Asar-ı Atika Müzesinde 27.8.1934 günü ilk toplantısını yapmış, öncelikle caminin müzeye çevrilmesi için asli durumu bozulmadan yapılacak onarımlar belirlenmiştir. Bunu izleyen toplantıda Asar-ı Atika Müzesinden Bizans lahitlerinin, vaftiz teknelerinin, ambonların, Nur-u Osmani Cami avlusunda bulunan porfir lahdin, Zeyrek Camisindeki lahdin ve İstanbulun çeşitli yerlerinde bulunan sütun, sütun başlığı ve mimari parçaların Ayasofya bahçesinde sergilenmesine karar verilmiştir. Bunun ardından da Türk ve İslam Eserleri Müzesinden halıların, yazma eserlerin, kitap kaplarının, rahlelerin, şamdanların, gülapdanların, çekmecelerin ve benzeri eserlerin camekânlar içerisinde Ayasofyada sergilenmesi kararlaştırılmıştır. Ayasofyanın dış narteksine Bizans eserlerinin konulması, üst galeriye de Osmanlı eserlerinin yerleştirilmesi düşünülmüştür. Bu raporun Ankaraya gönderilmesinin ardından Maarif Vekili Abidin Özmen, Vekiller Heyetinin almış olduğu kararı komisyona iletmiştir. Buna göre Ayasofya, Müzeler Müdürlüğünce teslim alınacak eski eser niteliğinde olanlar Ayasofyada kalacak, bu niteliği taşımayanlar Evkaf idaresine geri verilecektir. Ardından müzede fazla eserin sergilenmesinin uygun olmadığı da açıkça belirtilmiştir. Ankaradan gelen ikinci bir emirde, komisyondan bazı konulara açıklık getirilmesi istenmiştir. Bu arada Ayasofyanın ana kubbesi altına rastlayan alana eserler konulursa, genel mimari düzenin bozulacağı da belirtilmiştir. Üst galerilerde eser teşhiri düşünülüyorsa bunların detaylı bir projelerinin olup olmadığı da komisyondan sorulmuştur. Bu konudaki yazışmalar devam etmiş, Vekiller Heyetinin kararı şu noktada birleşmiştir: Ayasofya bir anıt müzedir. İstanbul Arkeoloji Müzelerindeki Roma ve Bizans lahitleri buraya getirilmeyecek, yerlerinde bırakılacaktır. Türk ve İslâm Eserleri Müzesi ile Çinili Köşkteki eserler de aynı şekilde yerinde kalacaktır. Yalnızca Ayasofya avlusunda önceki yıllarda toplanmış olan mezar taşları, mezarlığı andırmayacak biçimde düzenlenecek ve müze görünümü ağırlık kazanacaktır. Böylece Büyük Atatürkün direktifleri doğrultusunda, Ayasofya müzesinde eser sergilenmesinde son derece akılcı bir yol izlenmiştir. Ayasofyanın anıt-müze oluşundan yola çıkılmış ve içeride yoğun bir sergilenmeye, yapının mimarisine uygun olmayan konuma getirilmesi engellenmiştir. Ayasofyanın dış narteksindeki Bizans eserleri dışında, içerideki mozaikleri, mimarisi ve Osmanlı çağı eserleri ön plânda ziyaretçiye sunulmuştur. Askeri dehasının yanı sıra Atatürkün derin bir kültür birikimi olduğu burada bir kez daha ortaya çıkmıştır.
Ayasofya, İstanbul Vali Muavini, Evkaf Müdürü ve Müzeler Genel Müdürü arasında yapılan bir protokol ile müze yönetimine devredilmiştir. Yeni kadrolar sağlanıncaya kadar imam ve müezzinler dışında caminin hayrat hademesinden altı kişi nöbetleşe gece bekçisi olmuş, onlara İstanbul Arkeoloji Müzesinden bir mutemet ile bir muhafız eklenmiştir. İstanbul Arkeoloji Müzesinin yönetiminde Ali Sami Boyarın sorumluluğunda müze 1 Şubat 1935te ziyarete açılmıştır. İlk gün 463 yerli, 370 yabancı müzeyi gezmiştir.
Fatih Sultan Mehmetin Ayasofya ile ilgili vakfiyesinin uygulanışı ile yapının müze oluşu arasında bazı çelişkiler olduğu zaman zaman iddia edilmiştir. İslâmiyetin önemli bir dayanışma kuruluşu olan vakıflar yüzyıllar boyunca yaşamıştır. Dini ve hukuki bir kuruluş olan, insanlığa hizmeti amaçlayan vakıfların Osmanlı kültür ve sanatı ile çok yakın ilişkisi vardır. Vakıf müessesesi Osmanlı İmparatorluğunun en parlak döneminde daha da gelişmiştir. Ancak çağın değişen koşulları altında, geçmişte çok yararı olan bu vakıfların bazıları günümüzde işlevini yitirmiştir. Ayasofya vakfiyesi de bunlardan biridir. Eskilerin deyişi ile bu tür iddiaların, tartışmaların abesle iştigalden başka bir şey değildir. Yalnızca üzerinde durulacak, çözümlenmesi gereken Sedat Balkanın da ileri sürdüğü gibi bazı sorunlar bulunmaktadır. Ayasofyanın hukuken gerçek mülk sahibi kimdir? Yapının bütünü Kültür Bakanlığının kullanımında olmasına karşılık, içerisindeki küçük bazı mekânlar ile Babussaade Caddesinde bulunan dükkânlar vakıfların mülkiyetindedir. Soğuk Çeşme Sokağı ile Ayasofya arasındaki imaret vakıfların mülkiyetinde olup, kullanım dışında kendi haline bırakılmıştır. Onun hemen bitişiğindeki mekân Kültür Bakanlığı Döner sermaye İşletme Müdürlüğünün (DÖSİM) satış dükkanıdır. Ayasofya içerisindeki Fatih Sultan Mehmetin fetihten sonra yaptırmış olduğu medrese yıkılmıştır. Bu medresenin 1983-84 yılında merhum Mimar Alparslan Koyunlu ile kazısını yapmış, temellerini ortaya çıkarmış ve yeniden restitüsyonu yapılarak müzenin kullanımı için bakanlığa projelerini sunmuştuk. Ne yazık ki tüm çabamıza rağmen bunda başarılı olamadık.
Fatih Sultan Mehmetin köhneleşmiş son günlerini yaşayan Bizansı yıkarak, fethedilen bütün ülkelerde en büyük kilisenin camiye dönüştürülmesi geleneğine uyularak Ayasofya da camiye çevrilmiştir. Öte yanda Atatürk de çökmüş bir Osmanlı İmparatorluğundan yepyeni bir Türkiye Cumhuriyetini kurmuştur. Türklerin yetiştirdiği bu iki büyük dahiden biri İstanbulu Bizanstan almış, Ayasofyayı cami yapmış, diğeri de güçlü İtilaf Devletlerinin elinden 6 Ekimde bu şehri kurtarmış, ardından da günün koşullarına uygun olarak müzeye çevirmiştir.
erdemyucel2002@hotmail.com
selçuk özderya IP: 88.230.49.xxx Tarih : 7.10.2007 15:51:00
sayın hocam bilgilendirici yazınız için teşekkürler ancak ben, ayasafyonun neden müzeye dönüştürüldüğünü daha doğrusu camiden müzeye dönüştürülürken güdülen asıl saikin yani amacın ne olduğunu yazınızdan anlayamadım. Acaba yeni kurulan türk devletine bazı mihraklar bu dönüşüm konusunda baskı mı yaptılar veya lozanın gizli maddelerinden biride bu dönüşümün sağlanması zorunluluğu muydu? Bu konuda okuyucularınızı aydınlatırsanız zat-ı alinize müteşekkir olurum.
fatih IP: 82.242.34.xxx Tarih : 10.12.2007 18:02:24
peygamberimizin en buyuk kumandan olarak nitelendirdigi bir padisah fet edilecek istanbul cami olacak bir ayasofya. fatih sultan mehmet in kemikleri sizliyordur ve birde tarihi eser diyorlar fatihin medresesini yikiyorlar ben turkum muslumanim olmamasi gerekirdi tesekkur ederim
arzu kayar IP: 88.224.247.xxx Tarih : 22.03.2007 17:38:58
gerçekten ayasofyanın yapılması beni çok etkiledi. önceden cami sonradanda müze olması önemli bir olaydır müze mi daha iyi yoksa cami mi olsaydı iyi olurdu bilemeyeceğim
Bülent AY IP: 85.97.135.xxx Tarih : 12.05.2008 00:08:04
İstanbul'un fethi salt bir tarihi olay olmayıp, bilakis manevi ve politik değerler içeren çok önemli bir olaydır. Zaten Fetih kelimesinin anlamına da bakacak olursak; açmak (hakikate, adalete, .... açma) demektir. Bu büyük destana imza atan yüce kumandan ''Fatih Sultan Mehmet'' vasiyetinde Ayasofya'nın kıyamete kadar cami olarak kalmasını beyan etmiştir. Peygamberimizin müjdelediği bu yüce kumandana yapılabilecek en büyük saygısızlık ta herhalde bu mabedi müze haline getirmekten başka bir şey olamazdı. Geçmişini yeterince tanımayan, idrak edemeyen toplumların yokolmaya mahkum olduklarını her tarihi konuşmada söylemeye alışagelmiş bizler; maalesef yokolmuşluğumuzun, birtakım yabancı devletlerin modern köleliğini kabullenmişliğin en büyük teyidlerinden biri olan bu gerçekte bile daha neyi tartışıyoruz ki....!? Uyanacağımız günleri arzular ve peygamberimizin iltifatlarına mazhar olmuş bu kumandandan affımızı dilerken, herkese saygılar...
Sercan Aslan IP: 78.160.146.xxx Tarih : 21.11.2008 13:07:40
'Fatih Sultan Mehmetin köhneleşmiş son günlerini yaşayan Bizansı yıkarak, fethedilen bütün ülkelerde en büyük kilisenin camiye dönüştürülmesi geleneğine uyularak Ayasofya da camiye çevrilmiştir.' diyerek Ayasofyanın camiye cevrilmesi olayını bu kadar küçümsemenize anlam veremedim ayrıca neden müze olduğu hakkında fazla bilgi verememişsiniz.Ayasofyanın müze yapılması Türk kültürüne vurulan en büyük darbedir ve Atalarımızın kemiklerini sızlatan en büyük olaylardan biridir.
neden söyle IP: 84.58.25.xxx Tarih : 14.11.2008 22:23:30
cok güzel yazmissiniz . aya sofay camiisine böyle bir önem verildigi icin de cok sevindim.
zeynep soyar IP: 78.165.244.xxx Tarih : 30.10.2008 19:17:51
yahu peki bu nerede yapılmıştır.ve niçin hocam lütfen bunu benim için kendi yorumunuzda yazın çok büyük bir puan almam için ödevden buna ihtiyacım var
Turhan Didinen IP: 78.163.170.xxx Tarih : 22.06.2008 06:51:03
Atatürk'ün yani bu şehrin 2. fatihinin kontrolü altında yapılmış bir şeye kölelik demenizi şiddetle kınıyorum. Atatürk'ü yokolmakla özdeşleştirmeniz çok çok ilginç ama size bir haberim var onun sayesinde varız. ortalığı karıştırmaya çalışan din tüccarlarının öğreneceği çok şey var. Türkiye şekilci İslam yani Hristiyan olma yolunda ilerliyor. sizi uyarıyorum. teşekkürler
özkan IP: 88.233.124.xxx Tarih : 30.09.2008 09:37:24
çok yazık boyle bır camının ıbadete kapatılması aklım almıyor.İstanbulu fetheden padışahın fermanını okumamısmı bunlar.Atalarına nasıl saygı duyuyor bu camıyı kapatan ınsanlar.
ahmet coskun IP: 88.232.153.xxx Tarih : 20.01.2009 01:02:09
hocam güzel anlatmışsında bunu müzeye ceviren zatlar ne amaç ile müze yapmışlardır tam olarak izah etsene zamanın şartları ne demek ayasofya bence şu an işin hüzün demek fatihin yadigarı fatihe saygısızlık fatih bunun içinmi istanbulu feth etti kurtuluş savaşı bunun içinmi yapıldı BÜTÜN ŞEHİTLERİN KEMİKLERİ SIZLIYOR
ERKAN IP: 78.184.202.xxx Tarih : 22.01.2012 22:25:28
slm yeter artık bir yanlı yapılmıs olabilir artık düzeltılsın cami ibadet yeridir müze degildir . mustafa kemal bir insandır olabilir yanlıs yapmıs olabilir. belki birşeylerden korkuyordu memleket zarar görmesındiye ingilizlerle bir anlaşma yapmıs olabilir ama savas bitti artık özgürüz . kendi kararımızı kendımız verebiliriz. AYASOFYA CAMİ OLSUN ARTIK YETER .